نمی توان گفت مسایل مهم و اساسی صنعت نشر کشور در طول سالهای پس از انقلاب به درستی احصا نشده یا به اندازة کافی بیان نشده است . و نیز نمی توان گفت وجهة همت دولتها در گذشته و حال توسعه و رونق تولید کتب و ترویج کتابخوانی نبوده است . اما به طور قطع می توان اذعان داشت که آسیب شناسی صنعت نشر (عبارت از تولید محتوا ، چاپ و توزیع و خرید و فروش ) متأثر از سوءتفاهم هایی بوده و هست که بر روند تشخیص عوامل منفی و بیماری های نشر و به تبع آن ، تجویز درمان ، تاثیرات ناگواری می گذارد . بیت الغزل قریب به اتفاق سوءتفاهم های موجود آسیب شناسی های صورت گرفته در طول سالها این موارد است:
سوءتفاهم های موجود
١. مردم کتاب نمی خوانند یا رغبت به کتابخوانی کم است ، ٢. آثار متعهد و ارزشی مشتری ندارد ، ٣. واقعیتی به نام مافیای توزیع و فروش در جامعه کتابفروشی هست که جلو توزیع و پخش و فروش کتب ارزشی را می گیرد .
تجربة حدود هفت سال کار تولید و نشر فروش آثار ادبیات متعهد و ارزشی در حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی (از سال ٨١ تاکنون ) بیانگر واقعیات و حقایقی دیگر بوده که (جدا از عواملی که در رسیدن به این نتایج جدید مؤثر بوده اند ) یافته هایی گرانبها و در خور بررسی و سرمایه گذاری هستند .
دستاوردهای انتشاراتی حوزه هنری
آنچه که در طول سالهای گذشته در حوزه نشر کتاب در محدودة فعالیتهای انتشاراتی حوزه هنری به وقوع پیوسته به طور خلاصه به شرح زیر است :
١. حجم تولیدات از حیث تعداد عناوین و صفحات نسبت به سالهای قبل از ٨٠ به حدود ١٥ برابر افزایش یافته است .
٢.سهم کتب مربوط به حوزة دفاع مقدس و رمان متعهد و ارزشی در کتب تولیدی حدود ٧٠ درصد بوده است .
٣. صفی از ناشران همسو (از نظر اهداف و روشها و مشی تولید و جنس شناخت از موضوعات متعهد ) متشکل از پانزده ناشر به وجود آمده و فعالیت اطلاع رسانی و توزیع بر تولیدات همة این ناشران متمرکز شده است.
٤. جامعة مخاطب بالقوه و بالفعل کتب پیش گفته شناسایی شده اند .
٥. تمرکز فعالیت بخش توزیع و فروش از ” فروش عمده به نهادها و مراکز دولتی “ به
« تکفروشی و ورود به بازار واقعی کتاب » تغییر کرده است .
٦. مهمترین مسایل اصلی و آسیب های واقعی صنعت نشر امروز کشور احصا شده اند .(که در جای خود توضیح داده می شود. )
٧. آراء مشتریان ومخاطبان کتب جمع آوری و به نویسندگان و تولیدکنندگان منتقل شده است .
٨. بر اساس شناختی که از مسایل اصلی نشر کشور به دست آمده ، راهکارهای عملی و نظری تمهید شده اند .
٩. اصلاح نگرش ها و باورهای قدیمی در باب کتاب و کتابخوانی در میان دست درکاران تولید و توزیع و فروش در دستور کار قرار گرفته است .
١٠. از عناصر جوان ، نوجو ، مسؤول و باورمند در امر اطلاع رسانی ، جریان سازی و رونق بخش فروش استفاده شده است .
محصول این تمهیدات که تعدادی از آنها هنوز در مراحل آزمایش و یا ابتدای اجرا هستند ، بیست برابر شدن فروش محصولات حوزه هنری و تجدیدچاپ مکرر کتابهایی است که گاه در طول ده سال حتی یک چاپ از آنها به فروش نمی رفت و امروز در یک سال بیش از ده بار تجدید چاپ می شوند .
آنچه که حاصل شده ، فقط در حدی است که بعضی فرضیه های غلط را (در زمینه اتهاماتی که به مردم وارد می شده و افسانه پردازی هایی که در بارة مافیای توزیع صورت می پذیرفته ) از ذهن دست اندرکاران تولید و نشر آثار متعهد و ارزشی جبهة فرهنگی انقلاب اسلامی پاک کرده است و به هیچ وجه نمی تواند جز یک نقطه امید و به تعبیری نقطة صفر، تلقی شود.
مهمترین مسایل واقعی حوزه نشر کشور
غور عملی و نظری در حوزة نشر کشور مسایل عمیق تر و مهم تری را به ما شناسانده که تا به طور کامل احصا نشوند و برای هریک از آنها طرحها و برنامه های درست و عملی و اثرگذار تنظیم نشود و به اجرا نرسد ، عملاَ کاری انجام نشده است.
از نگاه کسانی که در پنج – شش سال گذشته به طور جدی در عرصة نشر برای رسیدن به نتایج جدید کارشبانه روزی کرده اند ، مهمترین مسایل نشر کشور به طورخلاصه عبارت از موارد زیر است (و البته بدیهی است آنچه در چارچوب چند جمله وتیتروار آمده ، هر یک توضیحات و پیوستهای مفصل و همه جانبه دارد که در جای خود باید به آنها پرداخته شود.):
١. به دلایلی که تعدادشان زیاد است ، نشر در کشور ما مسیر صنعتی شدن را طی نکرده است . به همین دلیل ، دچار بسیاری از آفات ریز و درشت است که هریک در نقطه ای از امور ، به گلوگاهی برای بخشهای مختلف و متنوع نشر تبدیل شده اند.
٢. سیاستگذاری های جا و بی جا و درست و غلط دولتها در حمایت یا هدایت مسیر نشر ، آن را در گیر مسایلی کرده که جز با بازشناخت آثار بعضاَ سوء این سیاستگذاری ها نمی توان به اهمیت موانع ایجاد شده پی برد.
٣. از عواقب صنعتی نشدن نشر ، عدم شکل گیری خط تولید مناسب و متناسب با نیازها و خواسته ها و به تبع آن ، نبود چرخة توزیع و فروش مناسب بوده است .
٤. بی اعتنایی مفرط به نیازها و خواسته های جامعة مخاطب در مواردی که لازم بوده به اقتضائات و شرایط آنها توجه شود. دامنة این بی اعتنایی ها از برنامه ریزی برای تولید محتوا تا تولید محتوا ، و از تولید فنی تا کتاب سازی کشیده شده و گاه آنچه تولید شده ، اولین و بدیهی ترین مشخصات یک محصول انتشاراتی را چه از حیث محتوا و چه از حیث فرم ظاهر نداشته است.
٥. هیچگونه برنامه ریزی یا اقدام عملی در خصوص جذب و آموزش نیروی انسانی در حوزه های فنی و تخصصی توزیع و فروش صورت نپذیرفته و کاری به غایت تخصصی به دست عاملان سنتی یا نیروهایی که تصادفاَ وارد این عرصه شده اند، سپرده شده است . چنین است که هم اکنون هیچ دانشگاه ، حتی مؤسسه آموزشی در سطوح پایین تر ، افرادی را در زمینة اقتصاد و تجارت کتاب تربیت نمی کند و حتی یک هنرستان فنی برای تربیت نیروی انسانی فروشندة محصولات فرهنگی (از جمله کتاب) نداریم.
٦. شبکة توزیع کشوری که باید واسطة توزیع کتاب بین ناشر و کتابفروشی باشد اساساَ شکل نگرفته و شبکة فروشگاهی نیز به قدری کم تعداد و با پراکندگی نامعقول در سطح کشور است که به هیچ وجه پاسخگوی جابه جایی اولیة کالای کتاب و ارائه به مشتری نیست .
٧. از توانایی های رسانه ها (از جمله رسانه ملی ) در اطلاع رسانی و جریان سازی در حوزة کتاب و کتابخوانی بهرة مناسب گرفته نشده است .
٨. کمکهای بیش و کم دولتی در چارچوب یارانه کاغذ یا اقلام چاپی ، بیش از آن که بر رونق کار ناشران بیفزاید ، تصویری متکی و بدهکار و گاه ورشکسته از کلیت نشر کشور ارائه داده است .
راه حل ها
اگر موارد فوق را که لزوماَ همة مسایل مبتلا به نشر کشور هم نیستند ، به عنوان مهمترین مشکلات بپذیریم ، طبعاَ برنامه ریزی برای رفع آنها خود اولین قدم در یافتن راه حل هاست .
اما اگر نگاه ما به این مسایل به مثابه بررسی یک کلاف سر درگم باشد ، به جایی نخواهیم رسید . قطعاَ می شود با اولویت بندی آنها و احصای سهم منفی هر یک ، به فهرستی از
برنامه های اجرایی برای رفع اشکالات رسید. نیز می توان برای رفع کاستی های ذکر شده برنامه هایی همزمان را طراحی و اجرا کرد . به طور کلی ، به ترتیب زیر می توان به سمت رفع معضلات صنعت نشر کشور حرکت کرد:
١. ایجاد یک درک و فهم مشترک و عاری از سوء تفاهم در بارة معضلات نشر.
٢. تغییر نگرشها و اصلاح باورهای غلط شکل گرفته در مورد موضوع کتاب و کتابخوانی .
٣. آموزش نیروی انسانی متخصص خصوصاَ در زمینه توزیع و فروش (در همه سطوح تحصیلی ممکن )
٤. ایجاد شبکة زنجیره ای فروشگاههای بزرگ در سراسر کشور با امکانات کامل (نیروی انسانی متخصص ، ارتباطات شبکه ای ، پشتیبانی )
5. ایجاد و تقویت شبکة توزیع کتاب که نقش اصلی را در انتقال کتاب از انبار ناشر به ویترین کتابفروشی ها دارد.
٦. عدم دخالت مستقیم دولتی در خریدکتب از ناشران و واگذاری این امر به واسطه های توزیع .
(هر نوع خرید از ناشران ممنوع شده و کتاب از ویترین کتابفروشی ها خریداری شود. )
٧. جمع آوری کلیه نمایشگاههای کتاب که نمایش توام با فروش دادند. (چرا که برگزاری نمایشگاهها مانع از تشکیل کتابفروشی ها و فروشگاههای بزرگ کتاب می شود.)
٨. توسعة خدمات بخش بیمه سرمایه به ناشران و مؤسسات توزیع و کتابفروشان .
٩. حرکت به سمت صادرات کتاب و ایجاد و توسعه بازارهای خارجی در کشورهای منطقه و جهان (چه از طریق ترجمه به زبانهای دیگر و چه از طریق صدور کتاب )
آنچه نگاشته شده ، مقدمه ای بربحث مسایل صنعت نشر کشور است . به ضمیمة این مطلب ، طرحها و برنامه هایی که هر یک به نوعی پاسخگوی یکی یا چند عنوان از مشکلات نشر
است ، به صورت خلاصه و در محدودة حوصلة این مقاله آورده می شود . امید است با مطالعة دقیق و بررسی همه جانبه ، دست کم درک مشترکی از بعضی مفاهیم کلیدی (از جمله شبکه توزیع ، شبکه فروشگاهی ، آموزش ، حمایت و ...) به وجود آید.