لابد بسیاری از شما تجربه ی نوشتن در نت را دارید: از خاطرات و روزمرگی ها گرفته تا گپ و گفت با دیگران. برخی از شما هم که دستی بر آتش هنر دارید از امکانات اینترنت -مانند وبلاگ- برای در معرض تماشا قرار دادن آثار خود استفاده می کنید. در بسیاری موارد، این آثار از قبیل شعر، داستان، کاریکاتور، عکس و ... پیش از آن که به صورت نشریه یا کتاب یا تابلو منتشر شوند در وبلاگها و سایتهای شخصی پدیدآورندگان جا خوش می کنند. این میان، دغدغه ی بزرگی که گریبانگیر بسیاری از هنرمندان وبلاگی و اینترنتی شده است، عدم وجود ضابطه ای قانونی برای رعایت حق «کپی رایت» یا همان «حقوق مولف» توسط کاربران اینترنتی است. در واقع، گستردگی ارتباطات و وسعت فضای سایبر و امکانات فراوان نشات گرفته از آن از قبیل امکان کپی پیست (Copy-Paste) آسان نوشته ها و عکسها و قابلیت انتقال مطالب منتشر شده از سایتی به سایت دیگر آنهم به سادگی، کار را برای افراد سودجو و قانون شکن -اگر قانونی در این ارتباط وجود داشته باشد- در فضای مجازی آسانتر کرده است. چه، در خارج از دنیای مجازی استفاده ی ابزاری از تالیفات و آفریده های یک هنرمند به این آسانی ها محقق نمی شود. در راستای بررسی این معضل بزرگ و فراگیر، بد ندیدیم برای روشن شدن اذهان عمومی و دوستان علاقمند به ذکر مطلبی بپردازیم از آقای «فرهاد صفریان» - متولد 1356 در کرمانشاه - لیسانس فلسفه غرب و حقوق بین الملل درباره حقوق مولف و تعاریف قانونی و حقوقی آن در دنیا و کشور ما ایران.
حقوق مالکیت فکری چیست؟!
حقوق مالکیت فکری، مفهوم حقوقی نوینی است که چگونگی حمایت و استفاده از آفرینشهای فکری بشر را تعیین میکند و مشتمل بر دو رکن مالکیت صنعتی و مالکیت ادبی- هنری می باشد. مالکیت صنعتی از اختراعها، طرحهای صنعتی، علائم تجاری یا خدماتی، اسامی تجاری، حق کسب و پیشه در تجارت و... محافظت میکند و مالکیت ادبی و هنری از آثار ادبی و هنری و آفریدههای مرتبط با آن حمایت مینماید.
جان مایة حقوق مالکیت فکری حمایت از حقوق پدیدآورنده اثر و ایجاد زمینهای مطمئن در جهت تشویق هنرمندان و صنعتگران برای خلق آثار بهتر است که در صورت تحقق چنین زمینهای بخشهای مختلف جامعه هم با آگاهی از اصالت آثار، از فواید آن منتفع خواهند شد.
حقوق مالکیت فکری اغلب در کشور ما به "حقوق مالکیت معنوی" ترجمه شده است که به نظر میرسد کلمه "معنوی" به خاطر معانی گستردهاش آنگونه که باید و شاید حق مطلب را در رابطه با معنی و مقصود مورد نظر ادا نمیکند. به عبارت روشنتر و به اصطلاح اهل منطق، این کلمه جامع هست اما مانع نیست. چرا که اغلب در مقابل مادی، صوری و ظاهری تعریف شده است؛[1] در حالیکه مقصود و منظور از این نوع مالکیت، حقوقی است که نشأت گرفته از فکر، اندیشه و قوه تعقل انسان میباشد.دکتر ناصر کاتوزیان حقوق معنوی را چنین تعریف کرده است : "حقوقی است که به صاحب آن اختیار انتفاع انحصاری از فعالیت و فکر و ابتکار انسان را میدهد."[2]
موضوع مورد حمایت در این حقوق، آثار فکری و آفریدههای خلاقانة بشری میباشد. ماده 2 معاهدة تأسیس سازمان جهانی مالکیت فکری فهرست نسبتاً جامعی از موضوعاتی که تحت حمایت حقوق مالکیت فکری هستند نام برده است که عبارتند از: " آثار ادبی و هنری، علمی، اجراهای هنرمندان آثار نمایشی، آوا نگاشتها و سازمانهای ضبط و پخش، اختراعات در تمامی زمینههای تلاش انسانی، کشفیات علمی، طرحهای صنعتی، علائم تجاری، مبدأ جغرافیایی کالا، حمایت در برابر رقابت غیر عادلانه، و تمامی حقوق دیگری که ناشی از فعالیت فکری در زمینههای صنعتی، علمی، ادبی و هنری هستند."
دولتها با در نظر گرفتن چنین دلایلی اقدام به حمایت از آثار پدیدآورندگان در قانون خود نموده تا بتوانند بر مبنای آزادی صاحبان حق در بهره مندی از حقوق آثارشان و عدم تجاوز به آزادی و حقوق دیگران قواعد آن را تدوین و لازم الاجرا سازند.
بنابراین، هدف و غایت حمایت از این حقوق، کمک به روند رو به رشد خلاقیتهای ذهنی بشری است و آزادسازی قانونی دسترسی به آنها با هدف توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و در نهایت بهبود نحوه زندگی در کلیه سطوح است.
حقوق مالکیت ادبی و هنری یکی از دو بخش حقوق مالکیت فکری است که هدف آن حمایت و حفاظت از آثار ادبی، هنری و علمی می باشد. البته صاحب نظران و نویسندگان حقوقی کشور ما به جای "مالکیت ادبی و هنری" اغلب از "حق مؤلف" استفاده می کنند؛ هرچند در نگاه اول به نظر میرسد که حق مؤلف، ترکیب جامعی برای مالکیت ادبی و هنری نیست و عنوان مؤلف، بیشتر برای نویسندگان به کار میرود و ما به طور مثال عکاس مؤلف، یا مجسمهساز مؤلف نداریم، اما این مشکل به پیشینة تاریخی تدوین حقوق فکری بر میگردد؛ چرا که اوایل، تنها کتابها و نویسندگان مورد حمایت بودند و به تدریج، همراه با پیشرفت جوامع، دیگر مخلوقات و ابتکارات بشری هم در زمرة موضوعات مورد حمایت قرار گرفتند.در کشورهای انگلیسی زبان و آمریکا واژۀ "کپی رایت"،در آلمان واژۀ "urheberrecht " که به معنای "حق نویسندگان" است و واژۀ "droit dauteur " در فرانسه در معنا و به جای مالکیت ادبی و هنری استفاده می شود.[4]
تعریف های ذیل نمونه هایی از تعاریف حقوق دانان داخلی از این نوع مالکیت است:
1- "حق مؤلف عبارت است از سلطه و اختیارات مؤلف بر اثرش که آن را خلق کرده یا به وجود آورده است."[5]
2-"مجموعه حقوقی است که قانون برای آفریننده (خالق اثر) نسبت به مخلوق اندیشه و هوش او میشناسد. این حقوق عبارت است از حق انحصاری بهرهبرداری از آفرینه (اثر) برای مدت محدود به سود آفرینندة آن و پس از مرگ برای ورثة او."[6]
3-" در یک عقد معوض که موضوع آن مبادله مالکیت ادبی یا هنری یا امثال آنهاست معوض عبارت است از حق آفریننده و عوض عبارت است از مالی که به آفریننده برای استفاده از محصول اندیشه به نحوی از انحاء داده میشود که نام آن پدیدآورانه است که اعم از حقالتألیف است چه حقالتألیف فقط در قلمرو مالکیت ادبی به کار میرود. "[7]
4- در ماده 1 قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب 1348 نیز آمده است : "از نظر این قانون به مؤلف و مصنف و هنرمند، پدیدآورنده و به آنچه از راه دانش یا هنر و یا ابتکار آنان پدید میآید بدون در نظر گرفتن طریقه یا روشی که در بیان و یا ظهور و یا ایجاد آن به کار رفته "اثر" اطلاق میشود."
همان گونه که از تعاریف ارائه شده استنباط میشود حق مولف شامل دو حق معنوی و مادی یا مالی و اقتصادی است. حق معنوی حقی است که پدیدآورنده را قادر میسازد جهت حفاظت از ارتباط شخصی بین خود و اثر منتشره اش، اقدامات خاصی را اتخاذ کند. مثلاً تنها خود او میتواند به عنوان پدیدآورندة اثر نام برده شود و یا اجازه انتشار آن را داده یا مانع نشر آن شود و یا جلوی تحریف آن را بگیرد، در حالی که حق مادی، جنبه بهرهبرداری مالی و تحصیل منفعت تجاری را در نظر دارد، به این معنا که مشارالیه میتواند آن را نزد عموم عرضه نماید. حق اخیر بر خلاف حق معنوی، قابل انتقال و معامله است.
در اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاق بین المللی حقوق اقتصادی – اجتماعی و فرهنگی و مدنی و سیاسی نیز بهرهمندی از منافع مادی و معنوی و لزوم اتخاذ تدابیر مناسب توسط دولتها جهت تامین حفظ، توسعه و ترویج آثار ادبی و هنری مورد تأکید قرار گرفته است. و برگزاری چندین کنوانسیون جهانی و منطقهای در این رابطه،گویای توجه جهانی نسبت به این مسأله است.
در حقوق آمریکا نیز کپی رایت "نوعی حمایت قانونی از آثار ادبی و هنری اصیل" تعریف شده[8]، و بر این فرض استوار است که" هیچ یک از داراییهای فرد به اندازه محصولات فکریاش مختص او نیست" در این سیستم، کپی رایت زمانی موجودیت مییابد که مؤلف بتواند کلمات و واژههای خود را به طور محسوس مرتب کرده و به شکل مکتوب درآورد؛ مثل زمانی که یک کتاب یا مقاله با ماشین تحریر یا دست نوشته یا دیکته شود.[9]
با توجه به تعاریف قانونی و حقوقی میتوان گفت که حق پدیدآورنده (حق مؤلف) عبارت است از حق مشروع و قانونی و دارای ضمانت اجرایی که برای حفظ حقوق مادی و معنوی پدیدآورنده و بهرهبرداری از این حقوق به پدیدآورنده آثار اصیل و ابتکاری تعلق میگیرد.
منابع:
1- دهخدا، علی اکبر،لغت نامه ،جلد 14، ذیل لغت معنوی
۲- کاتوزیان ، ناصر ، دوره مقدماتی حقوق مدنی ، چاپ ششم ،(انتشارات میزان ، تهران ، 1376 ) ص 23
۳- امانی ، تقی ، قوانین و مقررات حقوق مالکیت فکری ، چاپ اول ، (انتشارات بهنامی ، تهران1383 ) ، ص51 و52
۴- گر باود، الفبای حقوق پدید آورنده ، غلامرضا لایقی،چاپ اول (انتشارات خانه کتاب،1380)،ص50
۵- مشیریان ، محمد ، حق مؤلف و حقوق تطبیقی ، چاپ اول ( انتشارات دانشگاه تهران ، تهران 1339) ، ص 15
۶- جعفری لنگرودی ، محمد جعفر ، حقوق اموال ، چاپ دوم ( انتشارات گنج دانش ، تهران 1370) ،ص 164
۷- پیشین ، ص 167
۸- - Copyright Basics , library of congress , Copyright office , Washington D.C (www.loc.gov/ copyright).
۹- لایقی غلامرضا، کپی رایت در کشورهای پیشرفته صنعتی، چاپ اول (انتشارات خانه کتاب، تهران 1381) ص 34 و 35