آشنایی با زندگی و شیوه داستان نویسی

«ایتالو كالوینو»

بیش از 4 دهه از ترجمه آثار ایتالو كالوینو، نویسنده پرآوازه ایتالیایی در ایران می گذرد و در این مدت، از تعداد خوانندگان آثار این داستان نویس چیره دست، كم نشده و بلكه روز به روز هم به این عده از علاقه مندان ادبیات داستانی معاصر ایتالیا افزوده شده است.
به تازگی هم مجموعه ای از داستان های كوتاه این نویسنده در 3 جلد با عناوین «كلاغ آخر از همه می رسد»، «قارچ ها در شهر» و « چه كسی در دریا مین كاشت؟» راهی بازار كتاب ایران شده است.
با این حال، ایتالو كالوینو را بیشتر كتابخوان های ایرانی با سری مجموعه «نیاكان ما» كه شامل كتاب های سه گانه«ویكنت شفه شده»، «بارون درخت نشین» و «شوالیه نا موجود» است می شناسند. 
سبك ساده و شوخ طبعانه و قصه گویی غالبا روان و سرراست كالوینو با ذوق وسلیقه ما ایرانی ها همخوان است و همین موضوع باعث شده این نویسنده یكی از خوش اقبال ترین نویسندگان خارجی در ایران باشد و بخش مهمی از آثارش را مترجمان سرشناس ایرانی به زبان فارسی ترجمه و منتشر كنند.

وی كه افسانه های تخیلی اش او را در ردیف مهم ترین داستان نویسان قرن بیستم ایتالیا قرار داده است در روز 15 اكتبر1923 در سانتیاگوی لاس وگاس، دهكده ای نزدیك هاوانا در كوبا به دنیا آمد . تا 5 سالگی در كوبا ماند، سپس همراه خانواده اش به ایتالیا رفت و بیشتر زندگی خود را همان‌جا سپری كرد.كالوینو در سال ۱۹۴۷ با نوشتن پایان‌نامه‌ای دربارهٔ ژوزف كنراد در رشتهٔ ادبیات تطبیقی از دانشگاه تورین و سپس در دانشگاه سلطنتی فلورانس فارغ‌التحصیل شد
در سال 1947 به كمك پاوزه نخستین رمان خود را با نام «كوره راه های عنكبوت»  منتشر كرد كه به شیوه نئورئالیستی از نگاه یك نوجوان، حركت مقاومت را در برابر مسائل جاری دنبال می كرد. این كتاب به خاطر حالت افسانه گونه اش در روایت داستان مورد توجه فراوان قرار گرفت.
با این رمان، او جای خود را به عنوان جوان ترین و با استعدادترین نویسندگان نئورئالیست باز كرد.
شیوه كالوینو در داستان نویسی، استفاده از نوعی طنز ساختاری است  كه با  برهم زدن قواعد ظاهری موجود به شیوه بدیع دست می یابد. او در لا به لای داستان هایش، تقریبا همه چیز را تردید پذیر و ناپایدار نشان می دهد. او در كنار محتوا، همواره به فرم داستانی هم توجه ویژه ای دارد. البته رویكرد اصلی او در داستان نویسی، استفاده از قصه و داستان های خیالی است، چون در داستان های تخیلی منتشر شده از كالوینو طی دهه 1950 كه حول تمثیل و حكایت و كارهای تخیلی محض دور میزد، او تعلق خاطر خود را به رویكرد در داستان نویس پنهان نمی كند و اتفاقا همین مسئله باعث می شود كارهای او در این دوره او را به عنوان یكی از مهم ترین داستانویسان قرن بیستم ایتالیا تثبیت كند.
یكی از آثار شاخص ایتالو كالوینو، «اگر شبی از شب های زمستان مسافری» است كه جزو پرفروش ترین داستان های این نویسنده محسوب می شود و در بین كتابخوان های ایرانی هم محبوبیت فراوانی دارد. ساختار این اثر طوری است كه در وهله اول به نظر می رسد كل داستان، یك رمان نیست. چون ده رمان است به اضافه طرح نوسنده، حال و هوا و سبك های مختلف كه هر كدام در ابتدا با یك فصل گشوده می شود. به عبارت دیگر، هزارتوی پیچیده ای است كه در آن دو خواننده، یكی مونث و دیگری مذكر، طرح داستان هایی را دنبال می كنند كه آن ها را گیج و متحیر می كند. در همان بخش اول كتاب داستان از جایی آغاز می شود كه مردی به ناقص بودن نسخه رمانی كه بتازگی خریده است پی می برد. این موضوع را از متن جلا داده شده داستان در می یابد. او در بازگشت به كتابفروشی با زن جوانی آشنا می شود و نهایتا متوجه می شوند كه داستان های ده گانه تقلیدهایی مضحك از داستان هایی دنباله دار هستند. كتاب شامل مباحثی بر تجارب خواندن است و گشایش ده داستان جداگانه در ابتدا به نوعی ادبی روایت خیالی را تا به انتها دنبال می كند. بنظر می رسد كالوینو در این اثر، خواندن را به نوشتن ارجع دانسته است .
كالوینو خود معتقد است كه قواعد  كار یك نویسنده شامل 5 اصل اساسی است؛ چالاكی، سبكی، مرئی بودن، درستی و كثرت كه خود او در اگثر كارهایش سعی كرده این قواعد 5 گانه را رعایت كند.
آثار این نویسنده عمیقا در سنت های مردمی یا در قدیمی ترین مسائل موجود در فرهنگ های مختلف ریشه دارد. خیلی ها معتقدند، توانایی قابل توجه او در بیرون آوردن عمیق ترین معانی از دل سنت ها كه از گذشته جداشده و در مقابل با شرایط انسانی سر و كار پیدا می كند، هنوز هم  به وضوح در كار برجسته او بر افسانه های ایتالیایی نمایان است. 

در یكی دیگر از آثار پر مخاطب كالوینو با عنوان «شهرهای نامرئی»، خواننده شاهد گفت و گوی شخصیت  ماركو پولوی خیالی با كوبلای خان است.  در طرح این داستان، ماركو پولو شهرهایی را با حقیقت مجازی در سرزمین تحت حكومت كوبلای خان  توصیف می كند. همه شهرها به اسامی زن ها نام گذاری شده و از تركیب بندی و شخصیت پردازی بی نظیر از نظر كیفیت و مفهوم برخوردار است. رمان در 9 بخش اصلی تنظیم شده كه در ابتدا و انتهای هر بخش با 5 تصویر روایتی تزئین شده است. در ابتدای كار داستان ها به شكل نقل قول های مسافرانی است كه  خان بدون لزومی برای باور كردن آن ها را می شنود و  فقط سعی در یافتن نقاط مهمی در داستان های ماركو پولو را دارد. قدرت خان در حال انزوال است و هر خواننده ای در خلال گفت و گوی ماركو و خان به این موضوع پی می برد كه داستان واقعی در لابلای تخیلات ماركو و شك و تردید خان نسبت به این جوان نهفته است. و در پایان نهایتا اعلام می كند دستیابی خان به این سرزمین ها غیر ممكن است و آخرین كلامی كه خان به ماركو می گوید حتی برای خواننده هم امیدواركننده است.
«با وجود بودن در دوزخ زندگی می توانیم آن را بپذیریم و دست كشیدن به معنای هشیاری از آن است.»
دوره نویسندگی كالوینو نزدیك به 4دهه ادامه داشت. او خود در ارزیابی آثارش گفته است:« بعد از 40 سال داستان نویسی زمان آن رسیده كه یك تعریف كلی و جامع در باره كارهایم بیان كنم. روش كار من بیشتر به این صورت نبوده كه در متن، وزن ها و سنگینی ها را كاهش بدهم، بلكه سعی كرده ام فقط سنگینی های محیط را جابجا كنم. گاهی از میان مردم، گاهی از پیكره های آسمانی و گاهی از درون شهر ها و یا از ساختار داستان ها و همین طور از زبان.» در این ارتباط خیلی ها اعتقاد دارند، استفاده او از راوی شاهد كه در داستان نقشی فرعی دارد، به جای دانای كل یا راوی اول شخص داستانی، اثباتی براین فاصله گذاری آگاهانه است كه یادآور تلاش این نویسنده برای مشاهده ژرف تر واقعیت از دور است. او این بیان را بدون آن كه با موضوع به چالش بیفتد، انجام می دهد و این باعث می شود كه بیان داستانی او، با آن كه منتقدانه و در رد فلسفه ابزاری غرب است، نگاهی داستانی و غیر تئوریك پیدا كند.
نمونه ای از این نگاه در كتاب « ماركووالدو یا فصل ها در شهر» دیده می شود؛ مجموعه ای از داستان های گوناگون كه در آن كالوینو زندگی مدرن شهری را مورد حمله قرار می دهد. ماركو والدو شخصیتی چاپلین گونه دارد كه نومیدانه زیبائی های از دست رفته را دنبال می كند و در كوچك ترین فرصتی كه به دست می آورد، در رویاهایش غرق می شود. وقتی همه آدم ها به خاطر گرمای تابستان شهر را خالی می كنند، او از دیدن خیابان های خلوت لذت می برد . آرامش او فقط زمانی بهم می ریزد كه یك گروه  تلویزیونی تصمیم می گیرد با تنها كسی كه به تعطیلات نرفته و در شهر مانده مصاحبه ای انجام دهد.

كتاب «كمدی های كیهانی» این نویسنده هم مجموعه ای از مفاهیم سیر تكاملی را در برابر میزان های هستی قرار می دهد. در میان مفاهیم قابل طرح مسئله حیات كه قدمت اش به پیدایش جهان می رسد، كالوینو مفاهیم تمامی نظریه های علمی را زیر سوال می برد. حیات دائما در حال تغییر بوده و ابتدا به شكل ماهی و نهایتا به دایناسور و ... می رسد و این بحث و جدال باعث طغیان عشق در او می شود.
كالوینو در طول حیات ادبی خود در ژانرهای گوناگونی قلم زده‌است؛ داستان كوتاه، رمان، مقاله و رساله علمی و ادبی نوشته و تحقیقات فراوانی انجام داده ‌است. مشخصه اصلی و بارزِ نوشته‌های او از هر نوعی كه باشد، « كالوینویی» بودن آن هاست،  چرا كه سبك و سیاق خاص او در تمامی آثارش دیده می شود. او نویسنده‌ای مبدع و نوآور است. خلاقیت او در قصه‌نویسی از موضوع داستان تا طرح و چگونگی پرداخت آن اعجاب‌آور است. رولان بارت، او را با بورخس به دو خط موازی تشبیه كرده و از كالوینو به عنوان نویسنده پُست مدرن نام می‌برد، چون او نویسنده‌ای است كه در جایی روشن و صریح  همه‌چیز را به طنز می‌گیرد و در جایی دیگر جهانی سراسر ابهام و رمز و راز خلق می‌كند و از این رو بر غنای داستان می‌افزاید.

سرانجام، ایتالو كالوینو در 19سپتامبر سالا 1985 بر اثر خونریزی مغزی در شهر سی انا ایتالیا درگذشت. كتاب «6 یاداشت برای هزاره بعدی » پس از مرگ وی به چاپ رسید. از مجموعه «زیر آفتاب، گربه ای وحشی» كه بر اساس حس های پنج گانه نوشته بود، «لامسه» و «یبنایی» هرگز كامل نشد و ناتمام ماند. كالوینو همچنین پیرامون خصایصی پنج گانه تحت عناوین « شفافیت»، «سرعت انتقال»، « سخت گیری»، «قابلیت لمس» و «چند لایه گی» كارهایی را در دست داشت.
كالوینو گفته است: «در سنین بزرگسالی زمانی می رسد كه دوباره رجعتی به كتاب های مهم ایام جوانی بپردازیم، حتی اگر كاملا تغییر كرده باشیم و با چیزی كه مواجه می شویم برایمان كاملا تازه و بدیع باشد.» بسیاری از مترجمان سرشناس ایرانی مانند بهمن محصص، لیلی گلستان، مهدی سحابی، رضا قیصریه، پرویز شهدی، محسن ابراهیم، ترانه یلدا، شهریار وقفی پور، اعظم رسولی، مژگان مهرگان و...بخش های مهمی از آثار ایتالو كالوینو را در طول سال های گذشته تا به امروز به زبان فارسی ترجمه كرده اند و بخش هایی از آثار وی هم تا به امروز به زبان فارسی ترجمه نشده است.


فهرست كامل آثار ایتالو كالوینو

-    كوره راه های عنكبوت (1947)
-    كلاغ آخر از همه می رسد (1949)
-    داستان ها (1958)
-    نیاكان ما (1960)
-    ویكنت شقه شده (1952)
-    ورود به جنگ (1954)
-    بارون درخت نشین (1954)
-    افسانه های ایتالیایی (1956)
-    شوالیه های ناموجود (19599
-    ماركووالدو یا فصا ها در شهر (1963)
-    زندگی روزمزه یك رای جمع كن (1963)
-    احتكار در ساخت و ساز (1963)
-    كمدی های كیهانی (1965)
-    تی باصفر (1967)
-    ابرآلودگی (1968)
-    مورچه آرژانتینی (1968)
-    عشق های دشوار (1970)
-    شهرهای نامرئی (1972)
-    قصر سرنوشت های متقاطع (1973)
-    اگر شبی از شب های زمستان، مسافری (1979)
-    تمامش كن (1980)
-    پالومار (1983)
-    كلكسیون شن (1983)
-    درس های آمریكایی (1988)
-    زیر آفتاب، گربه ای وحشی (1988)
-    درباره افسانه (1988)
-    جاده قدیم جووانی (1990)
-    چرا باید كلاسیك ها را خواند (1991)
-    قبل از این كه تو بگویی« الو» (1993)
-    معتكف در پاریس (1994)