اندیشه x>معارف دینی
12 اردیبهشت 1388 ساعت 13:04
علی رستگار

اسلام و تمدن ایرانی از منظر شهید مطهری

کتاب ارزشمند خدمات متقابل اسلام و ایران اثر استاد شهید مطهری به طرح مباحث گسترده و روشنگرانه‌ای دست می‌زند که هدف اصلی آن بیان مسائل مشترک ایران و اسلام است که به گفته ایشان هم برای اسلام افتخارآمیز است و هم برای ایران

تاریخ و تمدن 2500ساله ایران حکایت از مردمی می‌کند که از عصر باستان و حضور ادیان گوناگون باستانی تاکنون همیشه نشان ارزشمند مهرورزی به میهن و وطن‌پرستی را با خود به همراه داشته است و از سوی دیگر حاکی از تنش‌ها؛ کنش‌ها و روابط اجتماعی گوناگونی است که ملیت ایرانی پس از حضور دین اسلام در این سرزمین کهن با این دین حیات‌بخش داشته است.
کتاب ارزشمند خدمات متقابل اسلام و ایران اثر استاد شهید مطهری با تأملی عمیق در آنچه ذکر شد به طرح مباحث گسترده و روشنگرانه‌ای دست می‌زند که هدف اصلی آن بیان مسائل مشترک ایران و اسلام است که به گفته ایشان هم برای اسلام افتخارآمیز است و هم برای ایران، برای اسلام به‌عنوان یک دین که به حکم محتوای غنی خود ملتی باهوش و متمدن و صاحب فرهنگ را شیفته خود می‌سازد و برای ایران به‌عنوان یک ملت که به حکم روح حقیقت‌خواه و بی‌تعصب و فرهنگ دوست خود بیش از هر ملت دیگر در برابر حقیقت خضوع می‌کند و در راهش فداکاری می‌نماید.
هویت ایرانی از بیست و پنج قرن تمدن کهن خود، چهارده قرن آن را در کنشی عمیق با دین اسلام به سر برده است به گونه‌ای که تمام شئون فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و غیره آن توأم با احکام و آداب و سنن اسلامی گره خورده است. استاد مطهری با توجه به اینکه از میان ملل مختلفی که بخشهای کم و بیش از آنها را اسلام فراگرفته است، هیچ ملتی به اندازه ملت ایران در نشر و اشاعه این دین فعالیت نداشته است، ضرورت پرداختن به روابط اسلام و ایران را از جهات مختلف مطرح کرده و به بررسی سهم ایرانیان در نشر معارف اسلامی و نیز سهم اسلام در ترقی‌مادی و معنوی ایرانیان می‌پردازد. بنابراین ایشان در کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران، با تجزیه و تحلیل گسترده به این سه مسائل اساسی می‌پردازد: 1- اسلام و مسئله ملیت 2- خدمات اسلام به ایران 3- خدمات ایران به اسلام.
هر یک از این سه مسئله عنوان فصلی از کتاب ایشان است که شامل مسائل جزیی‌تر و تحقیقی‌تری در زمینه روابط اسلام و ایران می‌باشد. استاد مطهری ابتدا به بحث و بررسی مسئله ملیت در جوامع مختلف از جمله جامعه اسلامی ایران و بحث از مشکلاتی می‌پردازد که این مسئله برای جهان اسلام مخصوصاً ملت ایران به‌وجود آورده است. به عقیده ایشان، اندیشه ملی‌گرایی و تهییج احساسات ملی می‌تواند آثار مثبت و مفیدی داشته باشد و نیز می‌تواند پیامدهای مخربی به‌دنبال داشته باشد. البته در کشورهای اسلامی بیش از آنکه آثار مثبتی به دنبال داشته باشد، سبب تفرقه و جدایی شده است و این امر روز‌به‌روز بر مشکلات جهان اسلام افزوده است. نمی‌توان از ضربه‌های جریانهایی که تحت عنوان ملیت و قومیت بر پیکره اسلام در کشورهای اسلامی وارد شده است غافل ماند. حتی در ایران نیز می‌توان مخالفت‌های گسترده‌ای را علیه اسلام تحت عنوان دفاع از ملیت مشاهده کرد.
استاد مطهری با اشاره به تبلیغات و زرتشتی‌گری که در آن ایام وسعت بیشتری پیدا کرده بود،‌اذعان می‌دارد که: «همه می‌دانند که ایرانی امروز هرگز به دین زرتشتی برنخواهد گشت و تعالیم زرتشتی جای تعالیم اسلامی را نخواهد گرفت. مزدکی و مانوی و زرتشتی و همه کسانی که امروز تحت عنوان دروغین قهرمانان ملی معرفی می‌شوند و هیچ صفت مشخصه‌ای جز مبارزه با اسلام نداشته، هرگز جای قهرمانان اسلامی را در دل ایرانیان نخواهد گرفت.» شهید مطهری در انتخاب شیوه تحلیل و بررسی خود در این بخش همان شیوه‌ای را برمی‌گزیند که به عقیده او، مخالفان اسلام در آن ایام از آن استفاده می‌کردند، یعنی استفاده از شیوه و منطق ملیت و احساسات ملی‌گرایی. ایشان در ادامه به بررسی و تبیین واژه ملیت و نقش مؤثر آن به‌عنوان یک مقیاس در جوامع بشری می‌پردازد و عقیده دارد که صحیح نیست که در انتخاب ملیت به‌عنوان یک مقیاس، به این ایده کلی دامن زنیم که هر آنچه محصول یک سرزمین معین و یا نتیجه ابداع تفکرات مردم آن سرزمین باشد، باید امری ملی تلقی شود و در مقابل هر آنچه که از ملل دیگر وارد سرزمینی شود، باید اجنبی و بیگانه تلقی شود چرا که در تبدیل آنچه داخل یک ملت ایجاد می‌شود ممکن است افرادی باشند که از قبول آن سرباز زنند و آن چیز نتواند مقبول عموم مردم قرار گیرد و نیز ممکن است سیستم با فرهنگ خاصی که از ملل دیگری وارد می‌شود مورد قبول مردم آن سرزمین قرار گیرد و اجنبی و بیگانه به‌شمار نیاید.
 استاد مطهری مسئله دعوت همگانی و جهانشمول اسلام را به‌عنوان نمونه‌ای از آنچه محدود به سرزمین خاصی نمی‌شود ذکر می‌کند و در دو بخش، بحث خود را دنبال می‌کند: اول آنکه مقیاس‌های اسلامی مقیاسهای جهانی است نه ملی و قومی و نژادی. ایشان در تأیید هر یک از این دو مدعا به آیات و روایاتی از منابع دینی استناد می‌کند که در جای خود به تفصیل مورد بحث قرار گرفته‌اند.
در ادامه این فصل، ایشان به بحث از نحوه پذیرش دین اسلام توسط ایرانیان می‌پردازد و اینکه آیا پیشرفت اسلام در ایران به خاطر همین خصیصه جهانی بودنش می‌باشد و یا اسلام به ایرانیان تحمیل شده است؟
استاد مطهری در پاسخ به این پرسش به بررسی اجمالی تاریخ اسلام و ایران پرداخته و حقیقت امر را با استناد مدارک صحیح تاریخی روشن می‌سازد: سابقه آشنایی ایرانیان با دین اسلام به زمان حیات پیغمبر برمی‌گردد. کسانی مانند سلمان فارسی و گروهی از ایرانیان که در یمن و بحرین به دین اسلام گرویده بودند مقدمات آشنایی هرچه بیشتر ایرانیان با اسلام را فراهم می‌کردند و با تبلیغات و روشن‌گری‌هایی که در میان ایرانیان داشتند مردم ناراضی از اوضاع حکومتی و داخلی ایران را بیش از پیش مشتاق دین اسلام می‌کردند.
نکته‌ای که استاد مطهری بدان اشاره می‌کنند همین نارضایتی مردم و عدم اشتیاق آنها برای همکاری با حکومت وقت ایران در جنگ با مسلمانان بود و همین امر باعث شکست ایرانیان از مسلمانان شد و این مسئله در حالی بود که سپاه ایرانیان چندین برابر سپاه مسلمانان بود و از قدرت و امکانات بیشتری برخوردار بودند.
اما در ادامه بحث از تحمیلی و یا عدم تحمیلی بودن اسلام به ایرانیان،‌استاد مطهری از زبان ملی ایرانیان یعنی زبان فارسی سخن به میان می‌آورد؛ زبان فارسی که دستاویز برخی از مخالفان گردیده بود تا آن را از علل تحمیلی بودن اسلام به ایران بدانند، چرا که به عقیده ایشان، هرچند اسلام تمام سرزمین ایران را فراگرفت ولی ایرانیان هرگز زبان عربی را بر زبان فارسی ترجیح نداده و در طول قرن‌ها حاکمیت اسلام بر ایران، زبان فارسی خود را حفظ کردند. از سوی دیگر، این گروه از مخالفان نظریه عدم تحمیلی بودن اسلام به ایرانیان، مسئله علاقه و ارادت ایرانیان به مکتب تشیع و خاندان اهل‌بیت را مطرح می‌کنند و آن را غیرصادقانه جلوه داده و نوعی عکس‌العمل زیرکانه در مقابل اسلام و اعراب، برای احیای آداب و رسوم کهن ایرانی می‌دانند. به عقیده استاد مطهری، دیدگاه این افراد درخصوص زبان فارسی و مسئله تشیع، از یک‌سو برای اهل تسنن بهانه‌ای گردید تا در خلوص ایرانیان به اسلام تردید کنند و از سوی دیگر تجلیل ناسیونالیست‌های ایرانی را به دنبال داشت تا به تجلیل از مردم ایران به خاطر حفظ آداب و رسوم کهن خود بپردازند.
اما نه حفظ زبان فارسی از سوی ایرانیان و نه علاقه آنها نسبت به خانواده پیامبر، هیچیک نمی‌تواند دلیلی بر تحمیلی بودن اسلام به ایرانیان باشد. توجه ایرانیان به زبان فارسی به‌عنوان ضدیت با اسلام یا اعراب نبوده است. آنها زبان عربی را زبان اسلام می‌دانستند نه زبان قوم عرب و چون اسلام را متعلق به همه و جهانشمول می‌دانستند، زبان عربی را نیز متعلق به همه مسلمانان اعم از اعراب و غیراعراب می‌دانستند. با نگاهی به اشعار شاعران فارسی زبان برجسته‌ای همچون مولوی، حافظ، سعدی و دیگران، با ابیاتی با زبان عربی مواجه شدیم که خود، حاکی از اهمیت والایی است که زبان عربی به عنوان زبان دین و نه زبان قومی خاص، برای ایشان داشته است.
اما چنانکه گفتیم، بخش دوم کتاب،‌اختصاص پیدا می‌کند به خدمات اسلام به ایران. به عقیده استاد مطهری، اساساً خدمتی که یک آئین و مذهب می‌تواند به یک قوم بکند، از نوع برآوردن نیاز مقطعی نیست که فرضاً در یک خشکسالی، آذوقه وارد کند و نیازهایی امثال این، بلکه بسیار اساسی‌تر و عمیق‌تر از اینهاست، خدمتی محول‌کننده، مفید و ثمربخش است که در اندیشه و روح افراد آن قوم مؤثر واقع می‌شود. استاد مطهری با طرح این معیار، به بررسی نحوه خدمات اسلام بر ایران می‌پردازد.
اسلام با ظهور خود،‌تمدن عظیمی را پایه‌ریزی می‌کند که ایرانیان نیز در کنار دیگر ملل اسلامی، در این تمدن شریک هستند و سهم عمده این تمدن از آن ایرانیان است. استاد مطهری برای اینکه به سئوال از حقیقت این تمدن اسلامی پاسخ دهد و اینکه آیا به غیر از خود اسلام، عوامل دیگری هم در ایجاد گسترش این تمدن دخیل بوده‌اند یا نه، به بررسی تاریخ ایران مقارن ظهور اسلام و مقایسه نظامات فکری اعتقادی، اجتماعی و فرهنگی موجود در ایران آن عصر با آنچه که اسلام در این زمینه‌ها برای ایران آورده است، می‌پردازد. ایشان پس از نقل نظریات گوناگون صاحبنظران مسائل ایران باستان در این خصوص، به بررسی ادیان و مذاهب مختلفی می‌پردازد که قبل و بعد از ورود اسلام به ایران، کم و بیش در نواحی مختلف ایران حاکمیت داشتند. از این‌رو آئین‌هایی که ایشان مطرح می‌کنند عبارتند از آئین زرتشتی، مسیحی، مانوی، مزدکی، بودایی و عقائد آریایی. درواقع، استاد مطهری بیشتر به نقل آراء دیگران و تحقیقات صاحبنظران در مورد این ادیان و تفکرات می‌پردازد و نظر قطعی و تحقیقی‌ای از خود بروز نمی‌دهد. همچنین در ادامه، بحث از ثنویت زرتشتی مقارن ظهور اسلام در ایران می‌پردازند و مهمترین پاسخ درباره نظام فکری و اعتقادی ایرانیان را پاسخ به این پرسش می‌داند که آیا ایران مقارن ظهور اسلام، ثنوی بوده است یا نه؟ در اینجا نیز ایشان با توجه به سیطره آئین زرتشتی در آن دوران،‌این بحث را مطرح می‌کند که آیا اساساً خود زرتشت، ثنوی مذهب بوده است یا نه؟ به عقیده ایشان، اگر کتاب اوستای دوره ساسانی را ملاک قرار دهیم، شک نیست که زرتشت ثنوی مذهب بوده است ولی چنانکه محققان نیز بر این عقیده هستند، تنها قسمتی از «گاتها» اصیل و از آن خود زرتشت می‌باشد. ولی چنان که استاد نیز متذکر می‌شوند،‌ما مسلمانان می‌توانیم از زاویه دیگری به آئین زرتشت نگاه کنیم یعنی از زاویه فقه و حدیث و با ملاک‌های خاص اسلامی که جنبه تعبدی دارد (ص296). از این نظر، هیچ مانعی نیست که آئین زرتشتی را آئینی توحیدی بدانیم و زرتشتیان را نیز از اهل کتاب بدانیم. البته بحث تفصیلی درباره مدارک فقهی و مباحث حدیثی آئین زرتشت، خارج از حوصله بحث اصلی ما می‌باشد.
استاد مطهری تأکید می‌کنند که تردید در ثنوی بودن، فقط درباره خود زرتشت و آئین او مطرح می‌شود در حالیکه شکی در این امر نیست که دوره‌های پس از زرتشت خصوصاً دوره ساسانیان، ثنوی بوده است. در دوره اسلامی، زرتشتیان، عقائد ثنوی خود را آزادانه اظهار می‌کردند و با ائمه اطهار و علمای اسلام، به بحث و جدال می‌پرداختند و از ثنویت خود دفاع می‌کردند. استاد مطهری پس از طرح این بحث و بررسی ثنویت پس از زرتشت، متذکر می‌شود که خدمات اسلام به کیش زرتشتی و مردم زرتشتی، کمتر از خدمات دیگر اسلام نبوده است و اصلاحات اسلام در آئین زرتشتی هر چند غیرمستقیم صورت گرفت، از اصلاحات زرتشت در آئین‌های دیگر باستانی، مؤثرتر افتاد.
اما از بحث زرتشت که بگذریم، استاد مطهری برای اینکه تأثیر اسلام در ایران را بررسی کند لازم می‌داند که علاوه‌بر آئین‌ها و ادیان زرتشتی‌ای که در آن دوران حاکم بودند، نظام اجتماعی ایران باستان را نیز بررسی کند. ایشان بررسی نظامات طبقاتی و صنفی ساسانیان و حکومت استبدادی آنها را با آوردن مدارکی از منابع موجود تاریخی دنبال می‌کند و سپس به بحث از نظام خانوادگی آن عصر و وضعیت ناگوار تعلیم و تعلم زنان و نظام اخلاقی موجود می‌پردازد و ایرانیان را از نظر اخلاق طبیعی، یعنی اخلاقی که عبارت است از خصائص نژادی و اقلیمی اقوام، در مقام و موقعیتی شایسته و دارای صفاتی عالی و ستوده می‌داند.
استاد مطهری پس از ذکر اوضاع و احوال تاریخی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی ایران مقارن ظهور اسلام، در آخرین فصل از بخش دوم کتاب، به بحث از کارنامه درخشان اسلام در ایران می‌پردازد. به عقیده ایشان اولین چیزی که اسلام از ایران گرفت، تشتت افکار و عقائد مذهبی بود و به جای آن وحدت عقیده را برقرار کرد(ص424). اسلام جلوی توسعه و نفوذ مسیحیت را در ایران و به‌طورکلی در مشرق زمین گرفت. به‌طورکلی اسلام با گشودن دروازه‌های سرزمین‌های دیگر به روی ایران و نیز گشودن دروازه ایران به روی ملل و اقوام دیگر، دو پیامد مثبت را برای ایران به‌دنبال داشت: 1- ایرانیان توانستند هوش و لیاقت و استعداد خود را عملاً‌به دیگران ثابت کنند. 2- با آشنا شدن به فرهنگ‌ها و تمدن‌های دیگر توانستند سهم عظیمی در تکمیل و توسعه یک تمدن عظیم جهانی به خود اختصاص دهند.(ص426)
اسلام،‌ایرانی را هم به خود شناسانید و هم به جهان و نبوغ و استعداد ایرانی را نه‌تنها در جنبه‌های نظامی بلکه در سایر جنبه‌های فکری و فرهنگی و سیاسی نمایان کرد. هر چند برخی از مخالفین بر این عقیده‌اند که اسلام، برای ایران یک تهاجم بود ولی از نظر توده مردم و ملت ایران،‌یک انقلاب بود به معنی دقیق آن. اسلام، خرافات فکری و اعتقادی زرتشتی و امثال آن را از روح اندیشه ناب ایرانی زدود و به جای آن، توحید را با تمامی اقسام و شقوق آن، در ذات ایرانی قرار داد؛ روحانیت موروثی و طبقاتی را منسوخ کرد و آن را از حالت اختصاص آن بیرون آورده و بر اصل و مبنای دانش و تذهیب درون قرار داد.
اما چنانکه گفته شد بخش سوم کتاب، پیرامون خدمات ایران به اسلام بحث می‌کند. به عقیده استاد مطهری، ایرانیان در دو جهت سرآمد مللی هستند که اسلام در آنها ظهور و بروز یافت. از جهت اول، ایرانیان، بیش از هر ملت دیگر نیروهای خود را دراختیار اسلام قرار دادند و از جهت دوم، بیش از هر ملت دیگر در این راه صمیمیت و اخلاص نشان دادند. اولین خدمتی که از آن نام برده می‌شود،‌خدمت تمدن کهن ایرانی به تمدن جوان اسلامی است. از این گذشته، استاد به ذکر خدمات ایرانیان مسلمان می‌پردازد که در موارد مختلف و به طرق گوناگون صورت گرفته است: به صورت نشر و تبلیغ و دعوت ملل دیگر، در قالب‌سربازی و خدمت نظامی، در صنعت و هنر و غیره.
در این بخش، استاد ابتدا برای توضیح و تشریح اولین خدمتی که از آن نام می‌برد یعنی خدمت تمدن کهن ایرانی به تمدن جوان اسلامی، به شرحی مختصر از تمدن ایرانی و ویژگی‌های آن می‌پردازد؛ تمدنی که دارای سابقه‌ای درخشان و طولانی می‌باشد. در این خصوص نیز، استاد با ذکر اقوال صاحبنظران درباره ویژگی‌های درخشان هنر، صنعت،‌سیاست، امور نظامی و غیره تمدن درخشان ایرانی، به دو نکته مسلم اشاره می‌کند: یکی اینکه ایران قبل از اسلام از تمدنی برخوردار بوده است و این تمدن، یکی از مایه‌های تمدن اسلامی است و دیگر اینکه اسلام به ایران حیاتی تازه بخشید و تمدن در حال انحطاط ایران به واسطه اسلام، جانی تازه گرفت و شکلی تازه یافت(ص469).
استاد مطهری درخصوص خدماتی که ایرانیان به اسلام داشتند، نکته‌ای اساسی را مطرح می‌کند و آن اینکه تمام خدمات ایرانیان از روی اخلاص و صمیمیت صورت گرفته است. البته در این شکی نیست که عده‌ای از مخالفین و کسانی نیز بودند که در قالب نفاق حضور داشتند و خدمات صادقانه و مخلصانه‌ای انجام نمی‌دادند، ولی اکثریت ایرانیان، با اخلاص و صمیمیت خدمت می‌کردند و انگیزه‌ایرانیان در جنبش فرهنگ اسلامی، جبران شکستی بود که از جنبه نظامی در میدان‌هایی نظیر قادسیه، از اعراب خورده بودند. اما استاد مطهری، این تفسیر را کاملاً‌دور از واقعیت می‌داند چرا که سابقه خدمات ایرانیان به اسلام،‌به قبل از شکست‌های نظامی می‌رسد و ثانیاً اگر هدف ایرانیان از خدمت به اسلام جبران شکست‌های نظامی بود، چرا آنان خود مبلغ و مروج اسلام در میان ملل دیگر گردیدند و هر کجا که اسلام به خطر می‌افتاد، بیش از ملل دیگر، از خود جانفشانی نشان می‌دادند؟
اما چنانکه استاد متذکر می‌شود، خدمات ایرانیان به اسلام از همان آغاز ظهور اسلام شروع شد؛ قبل از اینکه اسلام توسط مجاهدین مسلمان به ایران بیاید، ایرانیان مقیم یمن به اسلام گرویدند و به تبلیغ و ترویج احکام اسلام می‌پرداختند. از سوی دیگر مسلمانان کشورهای شرقی و جنوب‌شرقی نیز، مرهون فعالیت‌های ایرانیان در رساندن پیام اسلام به سرزمین‌های ایشان هستند. حتی ایرانیان در ترویج اسلام در کشورهای غربی نیز سهم به‌سزایی داشتند. استاد مطهری برای نشان دادن درجه خلوص ایرانیان در خدماتی که به اسلام داشتند،‌از عکس‌العمل‌آنها در مقابل سه جریان استفاده می‌کند؛ نخست جریان زنادقه،‌دوم جریان تبعیضات نژادی و تفاخرات قومی که مخالف اصل مسلم مساوات اسلامی بود و جریان سوم، شیوع فراوان لهو و غنا و عیاشی  و بی‌بند و باری در حکومت وقت بود. ایرانیان در مقابل هر یک از این جریانات ضددینی و غیرانسانی، خاموش نماندند و با دریافت پیام واقعی اسلام به مقابله با آنها پرداختند و در ترویج و تبلیغ اسلام گام بزرگی برداشتند.
اما به عقیده استاد مطهری، نشر و توسعه اسلام به‌طور طبیعی و عادی صورت گرفته است. فطری بودن و منطقی بودن اسلام و هماهنگی آن با نوامیس زندگی بشری، عامل اساسی انتشار این دین بوده است. مسئله مهمی که استاد، در ترویج و توسعه اسلام متذکر می‌شود،‌یعنی عاملی که اسلام را از سایر ادیان جدا می‌سازد، این است که عوامل تبلیغ اسلام،‌توده مردم بوده‌اند نه یک دستگاه حکومتی یا قومی خاص. سربازی و پاسداری توده مردم ایرانی در راه اسلام و شورش نهضت‌های ضداسلامی توسط آنها یکی از صفحات درخشان روابط اسلام و ایران است.
بنابراین به عقیده استاد، عکس‌العمل ایرانیان دربرابر اسلام فوق‌العاده نجیبانه و سپاسگذارانه بوده است و از نوعی توافق طبیعی میان روح اسلامی و کالبد ایرانی حکایت می‌کند. از اینجا،‌استاد مطهری به تحلیل و بررسی آنچه بعدها دو قرن سکوت نامیده شد می‌پردازد، یعنی دو قرن اول ایران اسلامی که از حدود نیمه‌های قرن اول هجری که ایران فتح شد تا حدود نیمه‌های قرن سوم هجری که کم و بیش حکومت مستقل در ایران تشکیل شد. این دو قرن را به اعتبار اینکه ایران جزء قلمرو کلی خلافت بوده و از خود حکومت مستقلی نداشته است، برخی از مستشرقین و در رأس آنها سر جان ملکم، دوره سکوت و احیاناً بردگی ایرانیان نامیده‌اند (ص728). استاد مطهری با نگاهی انتقادی به این مسئله، معتقد است که اگر از منظر این مستشرقان به اوضاع ایران نگاه کنیم و تنها طبقه حاکمه ایران را در نظر بگیریم، می‌توان دوره‌ای را که ایران جزء قلمرو خلافت بوده،‌دوره سکوت بنامیم. اما اگر توده ملت ایران را در نظر بگیریم، این دو قرن را باید دوره خروش و نشاط و تحرک فوق‌العاده ایرانیان نامید. در این دو قرن، ایرانیان با یک ایدئولوژی جهانی و انسانی و فوق نژادی آشنا شدند، یعنی ایدئولوژی اسلامی که حقایقش،‌آسمانی و فوق زمان و مکان است و متعلق به هیچ قوم خاصی نمی‌باشد.
استاد مطهری با انتقاد از این دیدگاه که زبان ایرانی در طی این دو قرن، خاموش بوده و ایرانی سخن خود را جز با زبان شمشیر بیان نمی‌کرد،‌از نمونه‌ها و شاهکارهای ادبی و هنری‌ای نام می‌برد که در این دو قرن، بر عظمت روح ایرانی تأکید می‌کنند.
ایشان در انتقاد از کسانی که عربی بودن بسیاری از این شاهکارهای ادبی ایرانیان را دلیل خاموشی زبان فارسی در این دو قرن می‌دانند، می‌گوید: «آیا این عیب است بر ایرانیان که پس از آشنایی با زبانی که اعجاز الهی را در آن یافتند و آن را متعلق به هیچ قومی نمی‌دانستند و تنها آن را زبان یک کتاب می‌دانستند، به آن گرویدند و آن را تقویت کردند و پس از دو سه قرن،‌از آمیختن لغات و معانی آن با زبان قدیم ایرانی، زبان شیرین و لطیف امروز فارسی را ساختند؟» (ص731)
استاد مطهری با بیان گوشه‌ای از دیدگاه دکتر زرین‌کوب در کتاب دو قرن سکوت، سکوت ایرانیان در مقابل زبان اسلام را به خاطر سادگی و عظمت «پیام تازه‌»ای می‌داند که جز قرآن نبود؛ قرآنی که حتی سخنوران عرب را نیز به خاطر اعجاز بیان و عمق معنی خویش، به سکوت افکنده بود.
استاد مطهری از مشخصات دیگر این دو قرن، شخصیت‌های ایرانی‌ای را ذکر می‌کند که علاوه‌بر شکفتگی استعداد علمی و فرهنگی و کسب افتخاراتی از این نظر، از جنبه مذهبی و دینی، خود را به مقام قداست رساندند، به حدی که مورد احترام فوق‌العاده مذهبی ملل دیگر قرار گرفتند و هنوز هم از آنها در کتب مختلف ایرانی و غیرایرانی یاد می‌شود. در این میان می‌توان از ایرانیانی نام برد که در تفسیر، حدیث، فقه، کلام،‌فلسفه، نجوم و ریاضیات و دیگر علوم عقلی و نقلی در این دو قرن به مقامات بالایی دست پیدا کردند. بنابراین، این دوره نه دو قرن سکوت، بلکه دو قرن خروش و جنبش بود.

ارسال به دوستان بازدید: 5257