مهر: كامران فانی در مراسم بزرگداشت زنده یاد غلامحسین مصاحب گفت: دائرهالمعارف و كتاب مرجع، دماسنج فرهنگی یك ملت است و مصاحب با دائرهالمعارف خود الگویی برای ما خلق كرد كه نه تنها باید از آن درس گرفت بلكه باید از آن فراتر هم رفت.
مراسم بزرگداشت مرحوم دكتر غلامحسین مصاحب عصر یكشنبه در آستانه سیامین سال درگذشت او و با حضور برخی چهرههای فرهنگی كشور و نیز اعضای خانواده وی در محل انجمن آثار و مفاخر فرهنگی برگزار شد.
در ابتدای این مراسم مهدی محقق رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی با اشاره به فعالیتهای این انجمن در برگزاری مراسم بزرگداشت برای چهرههای فرهنگی كشور گفت: از 10 سال پیش كه من عهدهدار كارهای انجمن آثار و مفاخر فرهنگی شدم، به جز در مرداد ماه و برخی ماههای دیگر هر ماه یك بزرگداشت برای بزرگان علم و فرهنگ ترتیب دادهایم و تاكنون 100 مجلس بزرگداشت برگزار كردهایم.
وی با بیان اینكه "چهرها و مفاخر فرهنگی كشور نیازی به برپایی این مجالس ندارند" در عین حال تاكید كرد: این مملكت ماست كه نیاز دارد این چهرهها را بشناسد و ما باید خدمات آنها را در بربر دیدگان نسل جوان قرار دهیم تا آنها الگویی برای خود داشته باشند.
دائرهالمعارف نویسی را از غرب اخذ نكرده ایم
محقق در ادامه به خدمات زنده یاد غلامحسین مصاحب در زمینههای گوناگون پرداخت و افزود: مصاحب از چهرههای برجسته مملكت ما بود كه زمینه اصلی كارش ریاضیات بود. اما او كارش را در حوزه دائرهالمعارف نویسی از سالهای 37 و 38 در یك آپارتمان كوچك در خیابان نادری و با كمك چند تن از فضلای این مملكت شروع كرد. همكاری من هم با این پروژه به بخشهای ادبیات عرب و قرآن آن مربوط میشد اما سال 40 با دعوتی كه دانشگاه لندن از من برای تدریس انجام داد، ای همكاری نیز قطع شد.
رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی با بیان اینكه در ایران دائرهالمعارفهای متعددی وجود داشته است، گفت: كتاب شفاء (ابن سینا) را میتوان از جمله این دانشنامهها دانست و اینگونه نبوده كه ما دائرهالمعارف نویسی را از غرب اخذ كرده باشیم اما دائرهالمعارف نویسی به سبك جدید در ایران از زمان دهخدا كه موسسه لغتنامه را تاسیس كرد، آغاز شد. با این وجود باید دائرهالمعارف فارسی مصاحب را دائرهالمعارف تمام عیاری دانست كه تا آن زمان به زبان فارسی نوشته شده بود.
محقق در پایان اضافه كرد: بعد از دائرهالمعارف مصاحب هم دائرهالمعارفهای متعددی شكل گرفت كه از جمله آنها میتوان به دائرهالمعارف تشیع، دانشنامه جهان اسلام، دائرهالمعارف بزرگ اسلامی و فرهنگنامه كودكان و نوجوانان اشاره كرد.
در ادامه این مراسم هوشنگ دولت آبادی دوست و همكار سابق غلامحسین مصاحب در سخنانی كوتاه او را "فاضلی تمام عیار" توصیف كرد كه "استانداردهای سختی برای گزینش همكارانش داشت و این استانداردها را نخست در مورد خود به اجرا میگذاشت". وی سپس به ذكر خاطراتی از دوران همكاری با مصاحب پرداخت.
دائرهالمعارف به شیوه جدید با كار مصاحب شروع شد
همچنین كامران فانی ویراستار ارشد و از همكاران سابق مصاحب در جهت عكس سخنان مهدی محقق، گفت: من طی 30 سال كار در حوزه كتابداری و ویراستاری و دائرهالمعارف نویسی، هزاران بار به دائرهالمعارف مصاحب مراجعه كردهام و پاسخ سوالهای خود را هم یافتهام. واقعیت این است كه دائرهالمعارف به شیوه جدید با كار مصاحب شروع شد و دائرهالمعارفهای نفیسی یا دهخدا را جدید محسوب نمیشوند.
وی با طرح این سوال كه "چگونه نخستین دائرهالمعارف جدید منتشر شده در ایران، كار درخشانی از آب درآمده و چیزی در حد یك معجزه است؟" گفت: بعد از 45 سال كه از چاپ اول دائرهالمعارف مصاحب میگذرد، این دانشنامه همچنان الگوی ماست و این تنها وابسته است به شایستگیهای مصاحب.
ویژگیهای مصاحب به عنوان یك دائرهالمعارف نویس
فانی افزود: او از چند نظر شایستگی این كار را داشت؛ او یك ریاضیدان و منطق دان بود و دقتی كه داشت او را در تدوین دائرهالمعارف یاری میكرد. دوم اینكه فردی بسیار سختگیر، پیگیر و منظم بود. سومین مسئله دانش گسترده مصاحب بود؛ او زبان و ادبیات فارسی را به خوبی میدانست. همه این عوامل باعث میشد، مدیریت علمی یك دائرهالمعارف را به عهده بگیرد.
این دائرهالمعارف نویس با اشاره به قراردادهایی كه انتشارات فرانكلین در زمان مصاحب با كشورهای مختلف امضا میكرد گفت: این ناشر اروپایی آن زمان با كشورهای مختلف قراردادهایی امضا میكرد كه دانشنامه كلمبیا را به زبانهای مختلف ترجمه كنند. این كار در ایران بر عهده مصاحب گذاشته شد.
وی به تعهد مصاحب اشاره كرد و افزود: او میتوانست همین كار را انجام دهد و با اینكه كار را پذیرفت اما چون معتقد بود باید كاری ارزشمند منتشر شود، كل پروژه را عوض كرد و با انتخاب همكارانی خبره دست به كار دائرهالمعارف شدند و توانستند آن دانشنامه كلمبیا را به گونهای شایسته طوری كه 31 هزار از 41 هزار مدخل آن به ایران مربوط میشد، به پایان برسانند.
تا زمان مصاحب ایرانیها فرقی بین صفر و نقطه قائل نبودند!
كامران فانی سپس به برخی نوآوریهای مصاحب در كار دائرهالمعارف نویسی پرداخت و اضافه كرد: تا آن زمان هیچ روش خاصی برای ترجمه و برگرداندن اسمها از زبانهای دیگر وجود نداشت اما مصاحب شیوه نوینی در این حوزه ایجاد كرد. ضمن اینكه نوآوریهایی مثل اختصارات (علامات اختصاری) رسم الخط یك دائرهالمعارف و نحوه خاص چاپ آن را ابداع كرد. نكته دیگر اینكه تا آن زان ایرانیها فرقی میان صفر و نقطه قائل نبودند اما مصاحب این نكته را نیز به ما آموخت.
این مترجم آثار ادبی در پایان گفت: دائرهالمعارف و كتاب مرجع، دماسنج فرهنگی یك ملت است؛ جامعهای كه پرسش نداشته باشد یا پاسخهایی از قبل آماده شده برای پرسشهایش داست باشد، جامعه زندهای نیست. پاسخ این پرسش ها در دائرهالمعارفهاست و مصاحب الگویی برای ما خلق كرد كه نه تنها از آن باید درس گرفت بلكه باید از آن فراتر هم رفت.
در ادامه این مراسم احمد شرفالدین از بانیان انجمن ریاضیات ایران در سخنانی كوتاه به ذكر برخی نكات مورد نظر مصاحب در این حوزه از جمله تدوین كتاب "مقدمهای بر آنالیز" او پرداخت.
طاهر باستانی هروی نیز از جمله شاگردان مصاحب بود كه او را "یك نابغه" خواند كه بر ابعاد مختلف احاطه داشت. هروی سپس به شرح زندگانی مصاحب پرداخت و تاكیدهای او را كه میگفت "ما از قافله علم عقب افتادهایم" یادآور شد و گفت: ما بسیاری از واژههای حوزه علوم جغرافیا، زمین شناسی و هواشناسی را مدیون مصاحب هستیم.
در پایان این مراسم نیز ترانه مصاحب فرزند زنده یاد غلامحسین مصاحب در سخنانی با قدردانی از مسئولان انجمن آثار و مفاخر فرهنگی در برپایی بزرگداشت پدرش، نامه تشكرآمیز برادرش (نامدار مصاحب) را به دبیركل یونسكو در قدردانی از چاپ كتاب "حكیم عمر خیام به عنوان عالم جبر" نوشته پدرش را كه در سال 1379 صورت گرفته بود، مجدداً قرائت كرد و سخنان كوتاهش را با قطعه شعری از شمسالملوك مصاحب به مناسبت درگذشت وی (غلامحسین مصاحب) به پایان برد.