عذر تقصیر
اکنون سیزده سال از شهادت سید مرتضی آوینی می گذرد، این بنده جز یک مورد چیزی راجع به ایشان نه نوشته ام و نه در مراسمی و محملی گفته ام. اما آن یک مورد را هم روزهای اول شهادت او برای مجله سوره نوجوانان نوشتم. آن روز هنوز خیلی ها نام آوینی را هم نشنیده بودند و هنوز خیلی کسانی که هرگز آوینی را ندیدند به عنوان یار و همسنگر در مجامع و محافل سخنرانی نمی کردند و... لذا اگرآن روز من از او به عنوان دوست و همکارم یاد می کردم حداقل خوانندگان مجله خودمان باور می کردند!

1
نخستین سردبیر مجله سوره، سید محمد آوینی بود. تا آن روز انتشار مجله و یا یک نشریه منظم درحوزه هنری، برای هنرمندان حوزه یک آرزو بود. آن روزها با تعطیلی "صحیفه" که ضمیمه روزنامه جمهوری اسلامی بود، جنگ های "سوره" و "بچه های مسجد"که به صورت کتاب و غیر منظم منتشر می شدند، تنها رسانه های معرفی آرا و آثار هنرمندان و نویسندگان این ارگانی بودند که داشت اولین دهه عمرش را به سر می کرد و ادعایی داشت و البته رقیبانی.
به هر حال در فروردین سال 68 سیدمحمد آوینی و تعدادی از هنرمندان حوزه هنری نخستین نشریه منظم حوزه را منتشر کردند و در سر مقاله آمده بود: " بازار ژورنالیسم عجیب داغ است و صدامیان داخلی هم می خواهند ما را به پذیرش قطعنامه 598 بکشانند و یک جام زهر دیگر نیز در کاممان بریزند..."
به یاد دارم از انتشار سوره چه شور و شعفی در بین دوستان، مخصوصاً در واحد ادبیات ایجاد شده بود! من اولین بار نام سیدمرتضی آوینی را در آن شماره دیدم در پیشانی مطلبی با نام "منشور تجدید هنر" که در تشریح پیام امام ره به هنرمندان دفاع مقدس بود.
آن سوره، موضوعش عمدتاً مسائل نظری هنر بود و به گمانم کم تر درگیر اختلاف نظرها و مسائل روز می شد. به هر دلیل دولتش مستأجل بود و حدود یک سال و نیم بعد، وروزی در کمال ناباوری شنیدیم همه تحریریه استعفا کرده اند! (به گمانم دراعتراض به امکانات بود.) حالا همه نگران بازتاب این واقعه در مطبوعات بودند. در سال 65 اختلافی بین مدیریت حوزه و تعدادی از شاعران و نویسندگان واحد ادبیات افتاد که بعد از کش و قوس نزدیک به یک ساله، متأسفانه منجر به جدایی آنان از حوزه شد. بعد از این ماجرای تلخ، تعدادی از مطبوعات مطرح به همین بهانه هرازگاهی به حوزه حمله می کردند و تقریباً حوزه هیچ جایی برای دفاع از خود نداشت.
گذشته از این، حوزه در آن سالها هنوز کم و بیش گرفتار آن ماجرا بود و اکنون ضعیف تر از آن بود که مصیبت دیگری را تحمل کند.
اما خوشبختانه به برکت هوشمندی سید مرتضی آوینی این اتفاق نیفتاد! شاید همان روز بود و یا فردایش اعلام شد که سیدمرتضی آوینی، سردبیری سوره را پذیرفته است! علاوه بر سیدمحمد که برادر کوچک او بود، بقیه هیأت تحریریه هم دوستان او بودند و آن قدر مقام و جایگاه او را می شناختند که به احترامش چیزی نگفتند. آن روز سیدمرتضی آوینی آدم مشهوری نبود.
در این مقطع این بنده جزو نخستین کسانی بودم که او به سراغم آمد و دعوت به همکاری کرد. پیشنهاد کرد مدیرداخلی مجله سوره باشم. آن روز هنوز آقای آوینی خیلی حوزه ای نشده بود و حداقل من اصلاً گمان نمی کردم او بشناسدم چه برسد به این که چنین اعتمادی به من داشته باشد. هر چند همواره از پذیرش مسؤولیت فرار می کنم اما از این پیشنهاد بدم نیامد. ولی سوره نوجوانان را چکارمی کردم؟ من آن وقت مدیر داخلی مجله تازه تأسیس سوره نوجوانان بودم که به سردبیری جناب آقای سرشار منتشر می شد. آقای آوینی پیشنهاد کرد همزمان مدیر داخلی هردو مجله باشم و حتی بخشی از سازمانمان هم یکی شود، اما آقای سرشارمخالفت کرد و گفت فلانی توانایی اداره دو مجله را ندارد، مختار است یکی از این دو را انتخاب کند که من هم طبیعتاً به حق استادی ایشان درسوره نوجوانان ماندم! ابتدا آقای اسدی مدیر داخلی سوره شد و بعد از مدتی آقای مسعود فراستی آمد.

2
آقای آوینی دربرابر حقایق گرفتار دوست و رفیق و جناح نبود. به یاد دارم او یک دوره در همان سال های آخر داور جشنواره فیلم فجر بود. یکی دو نفر از دوستان این ور جوی آب هم فیلم داشتند مخصوصاً ما و دوستانمان خیلی علاقه مند بودیم فیلم یکی از آنها که راجع به دفاع مقدس بود، برنده سیمرغ بلورین شود اما به عکس خواست ما، فیلم "نیاز" آقای داوود نژاد فیلم برتر سال شد. بعضی از دوستان متعصب دلخور شدند و به گمانم چیزهایی هم نوشتند. آن روزها، دفاتر سوره نوجوان و سوره روبه روی هم بودند، آقای آوینی گاهی به بهانه وضو گرفتن به سوره نوجوانان می آمد و گاهی بعد از وضو در همان راهرو ایستاده و یا نشسته با همکاران ما صحبت می کرد. در یکی از همین مراسم و برنامه ها(!) ، دوستم علی اکبر عسکری گفت معلوم است شما به تنهایی زورتان نرسید و بقیه اعضای هیأت داوری به فیلم نیاز رأی دادند و...
او گفت:" نه اصلاً این طور نبود! بلکه این من بودم که از فیلم نیاز دفاع کردم و بازهم دفاع می کنم و در شماره آینده مجله راجع به آن می نویسم!"
باز به یاد دارم در همان جلسه سرپایی، من به فیلم یکی از دوستان خودش اشاره کردم که آن روز اولین فیلمش را ساخته بود اما مورد توجه هیأت داوران قرار نگرفته بود و آن دوست اعتراض داشت. آقا مرتضی گفت: "اولاً که آقای [...] با همین فیلمش نشان داد که این کاره نیست بهتر است دیگر کارگردانی فیلم سینمایی نکند. ثانیاً عالم هنر که دنیای سیاست نیست که با داد و بی داد و هوچیگری خودت را تحمیل خلق الله کنی! نه خیر آقا باید..."
به خاطر همین آزادگی ها بود که در هیچ یک ازدستجات و هیأت هایی که آن روزها علم زده بودند، ماندگار نشد!


3
به قول استاد معلم ، آقای آوینی از آن معدود کسانی بود که با خودش گیر نداشت. در هر کجا لازم بود از اعتقاداتش دفاع می کرد و تحت تأثیر هیچ جوی قرار نمی گرفت.
بعد از همین دهمین جشنواره فیلم فجر، یک روز که به دفترمان آمده بود گفت: جایتان خالی بود که ببینید دیشب روشنفکرها و دانشجویان هنر چه بلایی سر من آوردند!" در آنجا سمیناری بوده برای بررسی سینمای بعد از انقلاب، آقای آوینی هم یکی از سخنرانان بوده است. می گفت: سخنرانان دیگر همان چیزها را گفتند که اغلب در مجله ها نوشته می شود، طوری که یکی از استادان و کارگردانان مشهور سینما چهل صفحه مطلب خواند که حتی یک جمله اش هم مال خودش نبود، بلکه همه مال خارجی ها بود؛ یا ترجمه شده بود و یا هنوز ترجمه نشده بود ولی من منابعشان را می دانستم! از همه بدتر قبل از من یک جوان شهرستانی و در لباس ما حزب اللهی ها حرف می زد. آن قدر خودش را در مقابل سینما و سینماگران باخته بود و آن چنان ذلیلانه حرف می زد که دلم می خواست از شرم زیر صندلی پنهان شوم و یا گوش هایم را بگیرم که نشنوم. نوبت من که رسید و با تعریف و تمجیدهایی که مجری برنامه از من کرد، لابد همه منتظر بودند من هم بروم بنا بر آداب روشنفکری سخنانی چند در مدح سینمای ایران و سینماگرانش بگویم و برای حفظ پرستیژ چیزهایی بگویم که با مشهورات و مقبولات جوامع روشنفکری مخالفتی نداشته باشد! اما من فریب این تعریف و تمجیدها را نخوردم، بلکه حرف خودم را زدم. جماعت نتوانستند تحمل کنند و برآشفته شدند که چرا کسی خلاف آنها سخن می گوید!
شلوغ می کردند، اجازه سخن گفتن به من نمی دادند و حتی از توهین و حرف های مخالف با شؤون اخلاقی هم نسبت به من خودداری نمی کردند.
کار تا آن جا بالا گرفت که یک نفر بلند شد و از سر مزاح گفت: اصلاً بریزیم آقای آوینی را بزنیم!" (مشروح این جلسه در سوره ویژه سینما در بهار 71 آمده است.)

4
آن روز، آقای آوینی و مجله سوره جدی ترین منتقد سیاست های فرهنگی دولت سازندگی و مخصوصاً وزارت ارشاد بودند که وزیرش آقای سید محمد خاتمی بود. گاهی نقدها بسیار تند بودند اما در آنها هرگز توهینی و جسارتی به کسی نمی شد.
یک روز صبح که سرکار آمدم دیدم آقا مرتضی در راهرو ایستاده و بسیار عصبانی است. گفت:"آقای مومنی، عبدالله تعلیمی نیامد؟" آقای تعلیمی راننده هر دو مجله بود. این که من چه پرسیدم و او چه گفت الان دقیقاً یادم نیست اما ماجرا از این قرار بود که در شماره جدید مجله که هنوز توزیع نشده بود، در سرمقاله آقای آوینی یک خطای چاپی پیش آمده بود و به جای "وزیر محترم ارشاد..." آمده بود "وزیر مختار ارشاد..." او که شب نسخه ای از آن به دستش رسیده بود، اولاً جلوی توزیع مجله را گرفته بود ثانیاً، نامه عذر خواهی برای آقای خاتمی نوشته بود و حالا منتظر بود آن نامه به دفتر وزیررسانده شود. به یاد دارم بچه های سوره مأمور شدند به چاپخانه بروند و تمامی نسخه ها را با لاک سفید اصلاح کنند!

5
قرار بود در حاشیه نمایشگاه کتاب تهران آقای آوینی هم سخنرانی داشته باشد. به علت مخالفان زیادی که سوره و آوینی داشتند، ما نگران بودیم یا سالن خلوت باشد و یا سخنرانی او را برهم زنند! لذا تعدادی از دوستان تصمیم گرفتند به آنجا بروند. یادم است آقای سرشار و آقای جهانگیر خسروشاهی و بنده باهم رفتیم. همانطور که فکر می کردیم سالن خلوت بود شاید تعداد جمعیت به ده نفر نمی رسید. با این که بعضی دوستان مثل آقای فراستی با خانواده اشان آمده بودند!
با این همه آقای آوینی سخنرانی بسیار خوب و عالمانه کرد و حرف های مهمی راجع به روشنفکری زد، با این عنوان که "چرا روشنفکران متهم اند؟"
البته بحث ایشان خیلی سنگین بود. جلسه که تمام شد، بیرون از سالن باز بحث ادامه داشت. آن وقت ها آقای آوینی در بحث هایش از اصطلاحات لاتینی و عربی زیاد استفاده می کرد و آدمی مثل من زود خسته می شد. در کشاکش بحث چشمم به یک بستنی فروش افتاد. آقای سرشار لابد برای این که به غائله خاتمه دهد گفت : "آقای آوینی ما که به خاطر تو اینجا آمده ایم حالا نمی خواهی بستنی مهمانان کنی؟!"
بعضی ها خندیدند و بعضی ها هم لب ورچیدند، اما آقای آوینی گفت: "چرا که نه؟ بستنی هم با این بحث ها می چسبه!"
یکی از دوستان که گمان می کرد بستنی خوردن در آن فضا خلاف شؤونات است، چیزی گفت که آقا آوینی شاکی شد که:" نه آقای ... کی گفته بستنی خوردن زشته ؟!"
به هر حال خودش بستنی فروش را صدا زد و به تعداد کسانی که آنجا بودند بستنی قیفی خرید و در انظار خلق الله که می آمدند و می رفتند، آقای آوینی ضمن اینکه بستنی می خورد راجع به مبانی اومانیسم هم حرف می زد!

6
آخرین بار که او را دیدم چند روز بعد از عید 72 بود. حمید رضا شاه آبادی هم بود. حاجی، پیراهن لی آبی رنگ پوشیده بود که خیلی هم بهش می آمد. گفتم: "حاج آقا چه پیراهن قشنگی؟ ماشاءالله چه بهتان هم می آید!"
گفت: "متلک می اندازی؟"
گفتم: "نه بخدا، چرا متلک؟"
آخر آن روزها هنوز لباس شیک پوشیدن بین بچه های جبهه و جنگ مد نبود. لابد کسی چیزی گفته بود و یا ... منتهی او در برابر این مسائل بی قید بود.
گفت: در این سن و سال این طور کارها تلاش مذبوحانه ای است برای ندیدن پیری!
موقع شهادت هم، همین پیراهن تنش بود و هرگز پیری را ندید!