مقدمه
داستان نویسی به شیوهی جدید آن، بی شک مهمترین قالب ادبی و یکی از مهمترین سبکهای هنری و همچنین تجاری است. تاثیر داستان بر جامعه، فرهنگ، و حتا سیاستهای یک ملت در چند سدهی اخیر بارها و بارها خودنمایی کرده است. حتا داستان ـ به فراخور قالب و قابلیتها خود ـ میتواند مرزهای سیاسی، جغرافیایی، فرهنگی، و نژادی را در نوردد و در فرسنگها دورتر از زادگاه خود و به دهها زبان دیگر بازگو شود. انتظار کاملاً بجایی است که شرکت کنندگان در «کارگاه مجازی آموزش فنون داستان نویسی» اهمیت داستان را درک کرده باشند و از سر تفنن و گذران وقت در این کارگاه حاضر نشوند. این مبحث را در جلسهی اول بررسی خواهیم کرد.
بسیاری از نوقلمان که به داستان نویسی علاقمند هستند، میخواهند بدانند که چه چیزی نویسندگان بزرگ را مطرح کرده است؟ برای اینکه نویسندهی موفقی بشوید، فقط به 4 چیز نیاز دارید: خواندن، نوشتن، خواندن، و خواندن! اولین و مهمترین عنصر برای اینکه یک فرد نویسندهی قابلی شود، خواندن آثار موفق دیگر نویسندگان است. هیچ چیز دیگر، حتا کلاسهای آموزشی استادان و نویسندگان مطرح یا کارگاههای داستان نویسی فعال، نمیتواند جای مطالعه و خواندن آثار دیگران را بگیرد. گزاف نیست اگر بگوییم برای نگارش هر سطر داستان باید دست کم یک داستان خوب خوانده شده باشد. نوشتن، اما، جزء دیگری است که پس از اندوختن تجربه از مطالعهی داستانهای دیگران و برای ورزیده شدن قلم باید به آن پرداخت. میان نوشتن و خلق یک اثر درخور توجه فاصله بسیار است و نوقلم نباید سیاه نوشتهها و تمرینهای کاغذی شده را داستانی کامل انگارد. شاید بعضی از این تمرینها پس از بازخوانیهای بسیار و بازنویسیهای دقیق به داستانی کامل تبدیل شود و شاید هیچ گاه نتوان از دل یک دستنوشته، داستان خوبی استخراج کرد. خلاصه اینکه مطالعهی چندین و چندبارهی نوشته ـ نه بی درنگ پس از پایان نگارش، بلکه روزها، هفتهها، و شاید ماهها پس از نوشتن آن ـ از وظایف هر نویسنده است. همچنین نویسندگان قابل، تمامی نقدهای نوشته شده بر اثر خود را با وسواس خاصی دنبال میکنند ـ چه آنها را بپذیرند، چه قبول نداشته باشند ـ و نقدهای سخت و غیر منصفانه را نیز با سعهی صدر بر میتابند. و تمامی این مطالب، آخر کار نیست؛ بلکه شروع چرخهی دیگری است که باز هم با مطالعه آغاز میشود، با نگارش ادامه مییابد و با خواند و خواندن و خواندن غنیتر میشود.
کارگاههای داستان نویسی، یا نقد داستانها و جلسهها و کلاسهای مشابه تنها کمک کنندگان آن 4 عنصر اصلی هستند. پر واضح است که شرکت در این جلسهها هیچ کس را نویسنده نخواهد کرد، اما میتواند به او در نیل به این مقصود ـ اگر به «خواندن، نوشتن، خواندن، و خواندن» معتقد باشد ـ کمک کند.
نکتهای مهم در مورد آموزش داستان نویسی
کارشناسان آموزشی و تربیت، آموزش را مترادف با ایجاد تغییر رفتار در فراگیر دانستهاند. بنا بر این هنگامی که بحث از آموزش به میان میآید، خواسته یا ناخواسته صحبت از بایدها و نبایدهاست و از طرف دیگر بایدها و نبایدها یعنی ایجاد قانون، قید، بند، حدود، و مرز؛ و صد البته آموزش داستان نویسی نیز از این سخن مستثنی نیست، اما...
اما چگونه میتوان چیزی را که از جنس هنر است و به همین دلیل ماهیتی نوآور و ساختار شکن دارد در چارچوبی مشخص و محدود قرارداد؟ چگونه میتوان داستان را با تمامی شیوههای نگارش و سبکهایی که متاثر از قرنها تجربه و تلاش و نوآوری است، در بند چندین و چند قانون و قاعدهی خشک به نام «فنون داستان نویسی» اسیر کرد؟ و چگونه میتوان از نویسندهی داستان انتظار نوآوری داشت حال آنکه در زندان قواعد از پیش تعیین شده اسیر شده است؟
پاسخ این است که این قواعد و قوانینی ـ که با نام فنون داستان نویسی ارایه میشوند ـ هیچ کدام وحی منزل و حکم به لا بدیل نیستند. این فنون تنها قواعد کلی و اصول اولیه داستان نویسی و سبک و شیوهای را که امروزه رایج است، بیان میکنند و تخطی از آنها لزوماً به معنی خروج از مکتب داستان نویسی نیست. بسیاری از نویسندگان بزرگ و صاحبان سبک نیز قواعدی از این دست را زیر پا گذاشته اند و سبک یا مکتب جدیدی بنیان نهاده اند. برای مثال ثبات زاویه دید در طول نگارش داستان، یکی از اصول اولیه و بنیادی داستان نویسی سنتی بود. اما بعضی از نویسندگان با زیرپا گذاشتن این اصل و ایجاد شیوهی جدیدی از نگارش داستان، نه تنها سبک جدید در زاویه دید داستان به وجود آوردند، جوایز ارزندهای از جمله جایزهی نوبل ادبی را نیز به خود اختصاص دادند.
ولی باید به این نکته توجه داشت که ساختار شکنی و نوآوری در هر هنری، اگر با دید باز و روش صحیح انجام نشود، به از بین رفتن آن هنر میانجامد. «برای شکستن هر قابی باید حدود و زوایای آن را به کمال شناخت». اگر نیما یوشیج قالب شکنی کرد و شعر نو را در مقابل (یا بهتر است بگوییم در کنار) شعر سنتی (کلاسیک) معرفی نمود، به این معنی نیست که او از شعر سنتی بیاطلاع یا بیزار بوده است. مطالعات و تسلط نیما در ادبیات فارسی و بیش از ده قرن شعر سنتی بیشک پی و اساس شعر نوی او را تشکیل میدهد و او برای شکستن محدودیتهای شعر سنتی ناگزیر از شناخت کامل آن بود. همین مطلب را میتوان به هنرهای دیگر مانند نقاشی، داستان نویسی، نمایش و سینما، و... بسط داد. هیچ نوآوری یا سبک جدیدی بدون پشتوانهی تجربهها قدیم و تسلط بر آنها به وجود نمیآید.
کوتاه سخن اینکه هیچ کدام از مطالب و فنون نوشته شده در این نوشتار مطلق نیست و قطعاً مطالب و نظرات ضد آن حتی در آثار بزرگان وجود دارد. حتا بعضی از این مطالب ممکن است جزء اصول یک مکتب نگارشی باشند، در عین اینکه در سبک دیگر ناپسند و نکوهیده هستند. بنا بر این مطالبی که در کارگاه ارایه خواهند شد را به عنوان اصول اولیهی نگارش داستان کوتاه امروزی بپذیرید، گو اینکه ممکن است مخالفان سر سختی نیز داشته باشد.
چیستی و چرایی کارگاه؟
منظور از «کارگاه داستان نویسی»، مجموعه جلسههایی است که نوقلمان و راهنمایان گرد هم میآیند و در مورد فنون نگارش داستان، آثار خودشان یا آثار دیگر نویسندگان بحث و تبادل نظر میکنند.
این روش آموزش ـ جدای از هر نامی که بر آن مینهید ـ بر روشهای دیگر (مانند سخنرانی در کلاس) برتریهای محسوسی دارد که ذکر آن برتریها و علتهای علمی و تجربه شدهی آن خارج از این بحث است.
در «کارگاه مجازی آموزش فنون داستان نویسی» تنها تفاوت با یک کارگاه داستان نویسی حضوری، آن است که شرکت کنندگان از طریق اینترنت و با نوشتن مطالب و نظرات خود در کارگاه شرکت میکنند (این کار میتواند به صورت روی خط (online) یا خارج خط (offline) انجام پذیرد که کارگاه فعلی لوح به صورت خارج خط (offline) است). اما مشارکت تمام اعضا و پیگیری تمامی گفتگوها ـ مانند کارگاه داستان نویسی حضوری ـ لازم و موکد است.
به عنوان نویسندگان و نقادان مشغول در وبسایت «لوح» همیشه آرزو داشتیم مطالبی را که جسته و گریخته در مورد فنون داستان نویسی و نقد داستان خوانده یا شنیده بودیم، در جایی و تحت عنوانی گرداوری کنیم تا هم برای خودمان مستند و جامع باشد و هم دیگران از آن استفاده کنند. اما هیچ وقت نمیدانستیم ـ و شاید هنوز هم نمیدانیم ـ از کجا باید شروع کرد و با چه زبانی باید نوشت و به جز کلی گوییهایی که در پاورقی هر روزنامه و مجلهی مدعی ادبیات میتوان یافت، چه باید گفت.
البته این ترس و وسواس بیمورد، نیز نبود؛ در پژوهشهایمان برای گرداوری این نوشته، بارها، ترجمهها و کتابهایی را با همین عنوان یا عنوانهای مشابه مییافتیم و ابتدا گمان میکردیم که کار شروع نشدهی ما را کس دیگری و به شکل بهتری به سرانجام رسانده است، اما پس از تورق کتاب و مطالعهی یک یا دو فصل اول آن درمییافتیم که کلی گوییها، پراکنده گوییها، و یا توجه به جزئیات کم اهمیت چند اثر محدود ـ که شاید انحصارطلبی مولف در انتخاب آنها نقش مهمی داشت ـ کتاب را برای ما ـ که بیش از یک دهه با داستان نویسی آشنایی داشتیم ـ گنگ و نامفهوم میکرد؛ حال چه رسد به نویسندهی جوانی که به امید فراگیری نکات کلیدی و زیربنایی نگارش داستان به این کتابها رجوع کرده بود. در این میان، نکتهای که بیشتر ذهن را آزار میداد و میدهد، اینکه چه تضمینی وجود داشت که حاصل تالیفها و کارگاه ما نیز یکی از دهها مورد گفته شده در بالا با همان نقایص و معایب نشود و برای نویسنگان جوان بی استفاده بماند؟ و سرانجام در این برزخ تردید این یأس به سراغمان میآمد که اگر هم، چنین مجموعهای را تهیه کنیم، با وجود این همه بنیاد کوچک و بزرگ وابسته به نویسندگان نامی ـ که خواسته یا ناخواسته به جای آموزش داستان نویسی، به آموزش سبک نویسی مرشد خود میپردازند و در این راه چه بسیار هزینه و تبلیغ مینمایند ـ نویسندهی جوان به کاغذ نوشتههای ناشناسی چون ما چه وقعی مینهد؟
با وجود تمامی این تردیدها، بر آن شدیم که دل به دریا بزنیم و «کارگاه مجازی آموزش فنون داستان نویسی» را در وبسایت «لوح» افتتاح کنیم.
بعضی از امتیازهای این کارگاه به شرح ذیل است:
• از آنجایی که کارگاه به صورت مجازی (یعنی الکترونیکی از طریق اینترنت) برگزار میشود، وقت و هزینهی عبور و مرور و ایجاد محدودیت و تعهد برای حضور در زمان خاص و مکان خاص ندارد و شرکت کنندگان با مدیریت زمان خود به هر نحو میتوانند در این کارگاه شرکت نمایند؛ ممکن است کسی ترجیح دهد جمعه و روزهای تعطیل خود را به کارگاه اختصاص دهد و دیگری زمان خاصی در هر روز هفته را و...
• ماهیت کارگاه مجازی طوری است که محل زندگی افراد متقاضی برای شرکت در آن محدودیت ایجاد نمیکند و این به نفع عزیزان نوقلم شهرستانی و حتا خارج از کشور است.
• مباحث کارگاه به ترتیبی تنظیم و آماده شده است که از کلی گویی و پرداختن به فلسفهها و سفسطههای رایج در آموزش داستان نویسی ـ که هیچ سودی جز مشوش کردن ذهن نوقلمان ندارد ـ پرهیز شود و در عوض به صورت روشن و شفاف به نکات پایهای و اصولی نگارش داستان بپردازد.
• مدرسان کارگاه جوان هستند. شاید فکر کنید که این نکته را باید در ضعفهای کارگاه نوشت اما باید بدانید که تجربه نشان داده است مدرسان و نویسندگان معروف ـ به واسطه مشغلههای بسیار ـ وقت کافی برای ادارهی کارگاه و نقد و بررسی آثار ندارند، در حالی که مدرس باید هم پای دانشجویان، انرژی و وقت بسیاری را در کارگاه صرف نماید.
• بر خلاف بسیاری از کارگاههای داستان نویسی که به ترویج سبک خاصی از نگارش و محدود به نوشتههای نویسندگان محدودی از گروه خاصی است، در این کارگاه سعی شده است که از آثار سبکهای مختلف و نگرشهای متفاوت استفاده شود. سعی شده است نمونهای از آثار متعهد، مذهبی، پوچگرا، طنز، درام، ایرانی، خارجی، جنگ، ضد جنگ، و... به فراخور موضوع بحث ارایه و سپس نقد شود. به این ترتیب دانشجویان محدود به سبک و نگرش یک نویسنده و هممسلکان وی نخواهد شد.
• تمامی آثار و نقدهای این کارگاه به صورت مکتوب ارایه خواهد شد و به قولی «یک سطر نوشته بر کاغذ، هر چه قدر هم کمرنگ و قدیمی باشد، از هزاران حافظهی قوی بهتر است.
روش کار کارگاه
اصول کلی کارگاه را در اساسنامهی کارگاه خوانده اید. مطالب ذیل برای کمک به برنامهریزی شما حین شرکت در کارگاه است:
• مبحث هر جلسه کارگاه روزهای دوشنبه تا سهشنبه (برای جلسههای طولانیتر) به صورت مکتوب ارایه خواهد شد.
• آخرین مهلت انجام (و تحویل) تمرین در پایان مبحث همان جلسه ذکر خواهد شد.
• طول یک جلسه بنا بر اهمیت و حجم مبحث، بین یک تا سه هفته متغیر خواهد بود که در پایان مبحث همان جلسه ذکر خواهد شد (منظور از طول جلسه ارایهی مباحث، دریافت تمرینها، تصیحیح مدرسان، و... تا آغاز جلسهی بعدی است).
• تنظیم وقت مطالعه مباحث و زمان حل تمرین به عهدهی خود شماست اما به طور کلی در جلسههای اول حدود 5 ساعت در هفته و در جلسههای بعدی بین 10 تا 15 ساعت در هفته از وقت خود را باید صرف کارگاه کنید.
• در بسیاری از تمرینهای جلسههای جلوتر، شرکت کنندگان در کارگاه باید نوشتههای همیگر را بخوانند و نقد کنند. به همین دلیل هر شرکت کننده که تمرین خود را در وقت تعیین شده انجام ندهد، به کل کارگاه زیان خواهد رساند.
موضوعات آموزشی
مقدمه - افتتاح کارگاه الکترونیک آموزش فنون داستان نویسی ـ طرح درس
جلسه 1- داستان کوتاه چیست و چه اهمیتی دارد؟
جلسه 2- خط طرح ـ اولین گام برای نگارش داستان کوتاه
جلسه 3- زاویه دید
جلسه 4- شخصیت پردازی
جلسه 5- حادثه پردازی
جلسه 6- گفتگونویسی
جلسه 7- فضاپردازی
جلسه 8- زمان
جلسه 9- ظاهر و باطن داستان
جلسه 10- پایان داستان و باز نویسی
تشکر و قدردانی
در شروع کارگاه لازم است از حوزهی هنری سازمان تبلیغات اسلامی، مسوولان وبسایت لوح به ویژه آقای مهندس علی محبی، و تمامی افرادی که در برگزاری این کارگاه ما را یاری نمودند، تشکر و قدردانی نماییم. امید است مدرسان و نوقلمان این فرصت محیا شده را غنیمت شمرده، و حظ کافی را از این مجال ببرند.
با نام خدا و استعانت از ولیعصر (عج)، کارگاه مجازی آموزش فنون داستان نویسی را آغاز مینماییم.
● پایان سند